شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٣٤ - بررسى احتمال سوّم و چهارم

وجود داشته باشد، يعنى وجوب ديگرى هم از ناحيه فرض وجودِ معلول براى آن اثبات مى‌‌كنيد؛ لازمه اين سخن چيزى جز تحصيل حاصل نخواهد بود.

البته، اگر از لفظ «حصل» معناى لازم آن را اراده نكنيم و همان صرفِ مقارنت را اراده كنيم، ديگر اشكالى پيش نخواهد آمد. امّا، چيزى را هم اثبات نمى‌‌كند. معنايش تنها اين است كه علّت و معلول، تقارن وجودى دارند.

وَاَمّا الْقِسْمانِ الاْخَرانِ فَالاَْوَّلُ مِنْهُما صَحيحٌ، فَاِنَّهُ يَجُوْزُ اَنْ يُقالَ: اِذا وُجِدَتِ الْعِلَّةُ فِي الْعَقْلِ وَجَبَ عِنْدَ الْعَقْلِ اَنْ يَحْصُلَ الْمَعْلُوْلُ الَّذي تِلْكَ الْعِلَّةُ عِلَّتُهُ بِالذّاتِ فِي الْعَقْلِ:وَاَيْضاً اِذا وُجِدَ الْمَعْلُوْلُ فِي الْعَقْلِ وَجَبَ اَنْ يَحْصُلَ اَيْضاً وُجُوْدُ الْعِلَّةِ فِي الْعَقْلِ.

وَاَمّا الثّاني مِنْهُما وَهُوَ الْقِسْمُ الرّابِعُ فَيَصْدُقُ مِنْهُ قَوْلُكَ: اِنَّهُ اِذا وُجِدَ الْمَعْلُوْلُ شَهِدَ الْعَقْلُ بِاَنَّ الْعِلَّةَ قَدْ حَصَلَ لَها وُجُوْدٌ لا مَحالَةَ مَفْرُوغٌ عَنْهُ حَتّى يَحْصُلَ الْمَعْلُوْلُ، وَرُبَما كانَتْ فِي الْعَقْلِ بَعْدَ الْمَعْلُوْلِ لا فِي الزَّمانِ فَقَطٌّ، وَلا يَلْزَمُ اَنْ يَصْدُقَ الْقِسْمُ الاْخَرُ مِنْ هذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ الدّاخِلَيْنِ فِي الرّابِعِ لِما قَدْ عَرَفْتَ.

بررسى احتمال سوّم و چهارم

تاكنون درباره دو احتمال سخن گفتيم كه ملاك اين هر دو احتمال، وجود خارجى و ثبوت نفس‌‌الامرى بود. و به عبارت ديگر بيان تلازم ميان علت و معلول در واقع و نفس‌‌الامر بود. امّا، دو احتمالِ ديگر (احتمال سوّم و چهارم) مربوط به ظرفِ ادراك انسان است. يعنى از وجود يكى، آدمى علم پيدا مى‌‌كند كه ديگرى هم وجود دارد. نه اينكه در «نفس الامر» چنين تلازمى باشد.

يكى از اين دو قسم (قسم سوّم) اين است كه فرض وجود «احدهما فى العقل» مستلزم فرض وجود ديگرى در عقل است.