ديگر سخن، آن ذات، چيزى بود كه بايد چيز ديگرى (حالتى كه منشأ تميّز مى‌‌شد) بدان افزوده شود تا مجموعاً علّت شوند. در اين صورت، چنانچه چيزى كه بايد افزوده شود به ذاتِ علت افزوده شود ‌‌مانند حالى كه منشأ تميّز مى‌‌شود اعمّ از اينكه اراده باشد، يا شهوت باشد يا غضب باشد؛ يا طبع جديد باشد و يا امر خارجى باشد كه غير از ذات علّت است و انتظار حصول آن براى علّت مى‌‌رود‌‌ـ آنسان كه نيازمند افزوده شدن هيچ شرط ديگرى نباشد؛ در اين صورت وجود معلول ضرورت خواهد يافت؛ و علّت نيز با وصف عليّت موجود خواهد شد.

فَاِذَنْ وُجُودُ كُلِّ مَعْلُوْل واجِبٌ مَعَ وُجُوْدِ عِلَّتِهِ، وَوُجُوْدُ عِلَّتِهِ واجِبٌ عَنْهُ وُجُوْدُ الْمَعْلُولِ. وَهما مَعاً فِي الزَّمانِ اَوِ الدَّهْرِ اَوْ غَيْرِ ذلِك، وَلكِنْ لَيْسا مَعاً فِى الْقِياسِ اِلى حُصُوْلِ الْوُجُودِ. وَذلِكَ لاَِنَّ وُجُودَ ذلِكَ لَمْ يَحْصُلْ مِنْ وُجُوْدِ هذا، فَذلِكَ لَهُ حُصُوْلُ وُجُوْد لَيْسَ مِن[١] حُصُوْلِ وُجُوْدِ هذا، وَلِهذا حُصُوْلُ وُجُوْد هُوَ مِنْ حُصُوْلِ وُجُوْدِ ذلِكَ، فَذلِكَ اَقْدَمُ بِالْقِياسِ اِلى حُصُوْلِ الْوُجُودِ.

عدم امكان تقدم زمانى علّت تامه بر معلول

درباره تقدم و تأخّر و انواعِ آن به طور مبسوط بحث شد. قسم اخير از اقسام آن، تقدّمى بود كه علّت تامّه نسبت به معلول دارد. بدين مناسبت، مصنف به برخى از مباحث كه مربوط به رابطه علّت و معلول است اشاره مى‌‌كند، كه البته با مباحث تقدم و تأخر نيز ارتباط دارد. و آن اين است كه هرچند وقتى علّت تامّ باشد، با معلول «معيّت» خواهد داشت، ولى اين «معيّت» منافات ندارد با اينكه از جهت ديگرى بگوييم علّت، بر معلول تقدم دارد، آن هم تقدم در حصولِ وجود؛ و به تعبير شيخ: «تقدّماً بالعلّية» دارد. زيرا، در

[١] كلمه «من» در عبارت فوق، نشويه است. يعنى ناشى و صادر از آن است. معناى عبارت چنين است: حصول وجودى معلول به گونه‌‌اى است كه از حصول وجودى علّت، ناشى مى‌‌شود.