شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٠٨ - نقطه انتقال تقدم و تأخر از معناى عرفى به معناى اصطلاحى

فهم عرفى در مورد تقدم و تأخر زمانى: در مورد زمان هم مطلب مانند تقدم و تأخّر مكانى است. شما روز شنبه را روز اوّل هفته يعنى مبدء سنجش شما قرار دهيد. آنگاه يكشنبه و دوشنبه را با آن مى‌‌سنجيد. هر دوى اينها رابطه «قربى» با شنبه دارند. امّا، آن قربى كه يكشنبه با شنبه دارد، دوشنبه با شنبه ندارد. زيرا، يكشنبه مى‌‌تواند بدون فاصله و واسطه، بدنبال شنبه واقع شود، ولى دوشنبه بايد پس از يكشنبه بدنبال شنبه قرار گيرد.

نكته شايان توجّه اين است كه اگر زمان حاضر را براى آيندگان مبدء قرار دهيد، روز بعدى، متقدم خواهد بود. به طور مثال اگر امروز راكه يكشنبه است مبدء قرار دهيد، دوشنبه متقدم، و سه‌‌شنبه متأخرمى‌‌شود. امّا اگر همين روز را نسبت به روزهاى گذشته مبدء قرار دهيد؛ و جمعه و شنبه گذشته را با آن مقايسه كنيد؛ در اين صورت، شنبه متقدم خواهد بود و جمعه متأخر. عليرغم اينكه در سلسله ترتيب زمانى، جمعه مقدّم بر شنبه است. پس، وقتى ما روز يكشنبه را مبدء قرار داديم و خواستيم گذشته‌‌ها را با آن بسنجيم كه كداميك از آنها به زمان حاضر نزديكتر است. در اينصورت، متأخرِ زمانى، نسبت به آنِ حاضر، متقدم خواهد بود. بنابراين، مبدء زمانى مشخص، نسبت به گذشته و آينده تفاوت مى‌‌كند.

پس، اسم تقدم و تأخر، نخست براى متقدم و متأخر در زمان وضع شده، و اين چيزى است كه عرف مردم نيز با آن آشنايى دارند. آنگاه فلاسفه آن را در موارد ديگر كه يك نوع شباهتى با آن دارد بكار برده‌‌اند. و اين، يك نوع نقل و توسعه‌‌اى است كه از يك مورد به مورد ديگر انجام مى‌‌شود.

ثُمَّ نُقِلَ اِسْمُ الْقَبْلِ وَالْبَعْدِ مِنْ ذلِكَ اِلى كُلِّ ما هُوَ اَقْرَبُ مِنْ مَبْدَء مَحْدُود. وَقَدْ يَكُوْنُ هذا التَّقَدُّمُ الْمَرْتِبيُّ في اُمُور بِالطَّبْعِ، كَما اَنَّ الْجِسْمَ قَبْلَ الْحَيْوانِ بِالْقِياسِ اِلَى الْجَوْهَرِ وَوَضْعِ الْجَوْهَرِ مَبْدأً. ثُمَّ اِنْ جُعِلَ الْمَبْدأ الشَّخْصَ اختلفَ. وَكَذلِكَ