شرح الهيات شفاء - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٩٨ - توضيح عبارت متن

الذِّهْنِ، فَاِنَّهُ اِذا اُحْضِرَتْ فِي الذِّهْنِ صُوْرَةُ الْمُتَقَدِّمِ وَصُوْرَةُ الْمُتَأَخِّرِ عَقَلَتِ النَّفْسُ هذِهِ الْمُقايَسةَ واقِعَةً بَيْنَ مُوجُودَيْنِ فيهِ اِذ[١] كانَتْ هذِهِ الْمُقايَسَةُ بَيْنَ مَوْجُودَيْنِ فِي الْعَقْلِ. وَاَمّا قَبْلَ ذلِكَ فَلا يَكُوْنُ الشَّيْءُ في نَفْسِهِ مُتَقَدِّماً، فَكَيْفَ يَتَقَدَّمُ عَلى لا شَيْء مَوْجودٌ؟ فَما كانَ مِنَ الْمُضافاتِ عَلى هذِهِ السَّبيلِ فَاِنَّما تَضايُفُها فِي الْعَقْلِ وَحْدَهُ، وَلَيْسَ فِي الْوُجُودِ لَها مَعْنىً قائِمٌ مِنْ حَيْثُ هذا التَّقَدُّمِ وَالتَّأَخُّرِ، بَلْ هذا التَّقَدُّمُ وَالتَّأَخُّرُ بِالْحَقيقَةِ مَعْنىً مِنَ الْمَعاني الْعَقْلِيَّةِ وَمِنَ المُناسَباتِ الَّتي يَفْرِضُها العَقْلُ وَالاِْعْتِباراتِ الَّتي تَحْصُلُ لِلاَْشْياءِ اِذا قايَسَ بَيْنَها العَقْلُ وَاَشارَ اِلَيْها.

توضيح عبارت متن

امّا در مورد مقدم و مؤخر در زمان، با اينكه يكى از آندو معدوم است؛ و موارد مشابه آن، مانند علم به قيامت، بايد گفت:

دو چيز را در صورتى مى‌‌توانيم متقدم و متأخر بدانيم كه تعقّل شوند.

يعنى بايد دو چيز را تعقّل كنيم كه يكى از آندو وجود دارد. و ديگرى اينك وجود ندارد، آنگاه آنها را با هم مقايسه كنيم تا بگوييم، يكى مقدّم است و ديگرى مؤخّر!

چون ذاتِ شىء به خودى خود، عنوان تقدم را ندارد، آنگاه موصوف به تقدم مى‌‌شود كه با چيز ديگرى مقايسه شود، پس وصف تقدم و تأخر عارض دو چيز مى‌‌شوند كه در ذهن وجود دارند.

ذهن مى‌‌تواند چيزى را تعقّل كند كه اكنون وجود دارد و همينطور مى‌‌تواند چيزى را تعقّل كند كه وجود ندارد. صورتهاى هر دو را در ذهن حاضر كند. وقتى اين دو صورت حاضر شد؛ مقايسه‌‌اى بين دو امرِ موجود در ظرف ذهن انجام مى‌‌دهد نه بين موجود و معدوم. و امّا پيش از آنكه عقل اين