كلامى است و بحث همه جانبه در بارهء عدل و سر نوشت را در جلد چهارم بررسى خواهيم كرد . [١] ١ - قاعدهء عدل صفت عدالت را دو گروه اماميه و معتزله براى خدا اثبات كرده‌اند و براى اثبات اين صفت هم به طور مستقيم از مفهوم عدالت كه يكى از عالىترين اوصاف كماليه است و هم به طور غير مستقيم يعنى با اثبات حكيم بودن خداوند استدلال مى كنند . در مقابل دو گروه فوق ، فرقه ى اشاعره قرار گرفته‌اند كه مى گويند : آن مفهوم از عدالت كه براى ما مطرح است و مى گوييم : بايستى خداوند هر چيزى را كه در موضع خود قرار بدهد ، براى خداوند قابل اثبات نيست . عمدهء استدلال آنها به قرارى است كه محمد ابن عبد الكريم شهرستانى نقل مى كند :
« او است مالك تمام مخلوقاتش ، هر چه كه بخواهد انجام مى دهد و به هر چه كه اراده او تعلق بگيرد حكم مى كند . اگر همهء مردم را به بهشت داخل كند كوچكترين تعدى به قانون الهى نخواهد بود و اگر همهء آنها را به آتش دوزخ وارد بسازد باز ظلم نكرده است ، زيرا - ظلم در موردى است كه چيزى از حيطهء تملك مالك بيرون باشد [٢] يا ظلم عبارت است از وضع چيزى در غير موضع خود . او [ خدا ] كه مالك مطلق است ظلم در بارهء او قابل تصور نيست .

[١] مباحث عدل و لطف و اصلح را كه پس از اين بررسى مى شود ، اين جانب در اسفند ماه سال ١٣٤٨ در دانشگاه مشهد در كنگرهء هزارهء طوسى در مجمع عمومى كنگره سخنرانى كرده‌ام . .
[٢] شايد مقصود از اين جمله مطلبى باشد كه مى گويد اختيار و تصرف مطلق در باره حقيقتى آن را از مجراى عدل و ظلم خارج مى سازد ، زيرا - با فرض اختيار و تصرف مطلق در حقيقت مفروض نمودى در آن حقيقت وجود ندارد كه خود فى نفسه استحقاق حكمى را داشته باشد . در نتيجه در صورت بجا آوردن آن حكم عدل و در صورت خلاف ظلم بوده باشد ولى گمان نمى كنيم كه اين مطلب به همين صورت مورد تاييد منطقى بوده باشد ، زيرا هيچ موجودى را نمى توان تصور كرد مگر آن كه در جريان وجودى خويش با هيچ پديدهء موافق طبيعت يا مخالف آن ارتباط نداشته باشد مثلًا انسان اختيار تصرف در خويشتن را دارا است ، ولى اين احساس نمى تواند پديدهء موافق و مخالف موجوديت او را منكر بوده باشد البته ترديدى . كه خداوند متعال تسلط مطلق به موجودات دارد ، ولى خداوند خود موجودات را آفريده است كه خواه در قلمرو جريانات طبيعى آنها و خواه بالنسبه به خواسته هاى خداوند دو قسم پديدهء موافق و مخالف در همه آن موجودات امكان پذير مى باشد . .