تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٩٩ - چند مسئلهء مهم ديگر در بارهء كارهاى غايى

مرحلهء اول - تصور و انديشه و اشتياق در بارهء نتيجه يا ( غايت ) كار .
مرحلهء دوم - خود حركت و كار .
مرحلهء سوم - تحقق غايت و نتيجه .
در اين نوع حركت مى توان گفت : تصور و انديشه و اشتياق به نتيجه مانند يك علت مكانيكى است ، باين معنى كه قبلًا بايستى اين پديده ها در روان انسان نمودار گردد ، تا او را به سوى تحقق بخشيدن به نتيجه تحريك نمايد .
اين پديده ها حركت و كار را توليد مى كنند ، سپس نوبت تحقق نتيجه فرا مى رسد .
چند مسئلهء مهم ديگر در بارهء كارهاى غايى ١ - در طبيعت بىجان از نظر علمى حركات غايى ديده نمى شود . يعنى هيچ يك از اجزاء جهان طبيعت نمود غايت و هدف را نشان نمى دهد .
مثلًا به هيچ وجه با نظر به خود آفتاب نمى توان اثبات كرد كه آفتاب مى درخشد تا نباتات را بروياند و جانداران را نيرو بخشد . آفتاب مانند يك علت ميكانيكى حرارت و نور منتشر مى كند و پديده ديگرى را به عنوان معلولات آن به وجود مى آيند ، بلكه غايت و هدف مجموع سيستم جهان هستى است كه قابل درك است ، چنان كه در مباحث پيشين در ( جلد اول از دفتر اول ) توضيح داديم . [١] ٢ - روشن شد كه براى اين كه يك موجود كار هدف دار ( غايى ) انجام بدهد بايستى آگاهى داشته باشد ، به همين جهت موجود بىجان توانايى انجام كار هدف دار را ندارد .
اين آگاهى هر چه كه قوىتر باشد انتخاب هدف عالىتر بوده و به دست آوردن وسايل آگاهانه تر و همه جانبه خواهد بود .

[١] اين مسئله در صورت ديگر ممكن است مورد مناقشه واقع شود ، زيرا مطابق آيات قرآنى همه اجزا طبيعت در حال تسبيح و ذكر خداوند متعال مى باشند . همچنين بنا به مكتب فلسفى مونادولوژى و هيلوزوئيسم ، ولى اين مناقشه خللى به گفتار ما وارد نمى سازد ، زيرا مقصود ما توضيحى در قلمرو مشاهدات است . .