تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤١٠ - ولايت تكوينى از ارتباط ولى با خدا ناشى مى شود

آيا ولايت تكوينى را مى توان كسب كرد يا حقيقتى است موهبتى ؟

١ - ولايت تكوينى وجودى
است كه در هدف آفرينش مى تواند دخالت داشته باشد ، پس در حقيقت خليفه الله از نظر تكوينى در افراد انسانى اثر دارد ، خواه از نظر علت به معناى عمومى و خواه از نظر غايتى كه انسانها بايستى رسيدن به آن را در نظر گرفته و راه تكامل را در پيش بگيرند .
آيا ولايت تكوينى را مى توان كسب كرد يا حقيقتى است موهبتى ؟
براى توضيح اين مسئله مجبوريم ولايت تكوينى را به دو نوع مهم تقسيم كنيم :
١ - ولايت تكوينى وجودى اين .
٢ - ولايت تكوينى تعيينى ١ - ولايت تكوينى وجودى مقصود از قسم ولايت آن است كه فرد انسانى هر چه در راه تكامل جلوتر برود و هر چه كه برشد شخصيت بيشترى نائل شود و قيافهء الهى او بيشتر نمودار گردد ، تقرب او به خدا بيشتر شده در نتيجه قدرت تصرف و نظارت او در انسانها به عنوان نمايندهء الهى ( به معناى عمومى ) بيشتر خواهد گشت . اين قسم از ولايت كه ما آن را ولايت تكوينى وجودى اصطلاح كرديم ، اكتسابى بوده و آيات و رواياتى كه براى انسانهاى با ايمان اثبات ولايت مى كند به همين معنا است . اينان اولياء الله هستند .
اين ولايت به هيچ نژاد و نسبى مخصوص نيست ، چنان كه رنگ و شكل و ساير خصوصيتهاى طبيعى كوچكترين دخالتى در اين ولايت ندارد ، بلكه مربوط به اين است كه چه اندازه يك انسان توانسته است از عقل سليم و وجدان و شعاع الهى كه در نهاد او است بهره بردارى نموده شخصيت خود را به ثمر رسانيده است . اگر خواه از نسل مقصود جلال الدين كه مى گويد :

پس امام حىّ قايم آن وليست خواه از نسل عمر خواه از عليست