تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٩٧ - ٣ - آيا عرض مى تواند جوهر را تغيير بدهد ؟

« ما لِهذَا اَلْكِتابِ لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها . » ١٨ : ٤٩ [١] ( اين چه گونه نوشته‌اى است كه هيچ كوچك و بزرگى را رها نكرده است ، مگر اين كه همهء آنها را محاسبه و ثبت نموده است ) .
٢ - مى گويد : اگر كسى نتواند بپذيرد كه عين اعراض كه در عرصهء طبيعت نمودار گشته‌اند در روز رستاخيز پديدار شوند ، مى تواند قبول كند كه اعراض در اشكال و رنگهاى ديگرى مى توانند بروز كنند ، ولى به نظر مى رسد كه به قول خواجه نصير الدين طوسى مى توان گفت : هيچ مانع عقلى از جلوهء دومين اعراض در روز رستاخيز وجود ندارد ، زيرا :
« حكم المتماثلين واحد » .
( حكم دو مثل يكى است ) .
اگر فرض كنيم كه وجود اعراض در روز رستاخيز مثل و همانند همين اعراض است كه در قلمرو طبيعت بوده است ، مانعى نخواهد داشت ، زيرا - قانون تماثل در متماثلين مى گويد : « اگر دو چيز همانند يكديگر باشند هر حكمى كه يكى از آن دو داشته باشد همان حكم را ديگرى هم خواهد داشت » .
به وجود آمدن اين اعراض و پديده ها در همين صفحهء هستى امكان داشته است كه به وجود آمده است ، پس بايستى به وجود آمدن آنها را در آن صفحهء هستى نيز امكان داشته باشد . مخصوصاً با در نظر گرفتن اين كه مسئلهء ( اين صفحهء هستى ) و ( آن صفحهء هستى ) براى ما و از ديدگاه ما مطرح است ، نه براى خدا كه همه صفحات هستى مانند يك نقطه از مشيت براى او مطرح مى باشد .
٣ - اعراض و نتايج همين اعراض را در روز رستاخيز خواهيم ديد . خداوند در آيهء شريفه مى فرمايد :
« وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى . وَأَنَّ سَعْيَه سَوْفَ يُرى . » ٥٣ : ٣٩ - ٤٠ [٢]

[١] سوره الكهف ، آيهء ٤٩ . .
[٢] سوره النجم ، آيهء ٣٩ . .