تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٨٥ - تعريف لطف

تقسيم سه گانهء لطف
دليل لزوم لطف بر خداوند
همين تعريف را ملا على قوشچى نيز بيان مى كند : « لطف آن است كه بنده را به انجام اطاعت نزديك و از ارتكاب معصيت دور مى كند . » [١] تقسيم سه گانهء لطف خواجه نصير الدين طوسى تقسيم محققانه‌اى در ( لطف ) صورت داده مى گويد :
« اگر لطف مربوط به كارهاى خدا باشد ، واجب است كه آن كار را انجام بدهد . ( مانند هموار ساختن فعاليتهاى عقلانى مكلف و ارسال پيامبران و تأييد آنها با معجزات ) و اگر لطف مربوط به كار خود مكلف باشد ، واجب است كه مكلف را به آن كار آگاه بسازد ( مانند اين كه احتياج به آموزش داشته باشد ، در اين صورت بايستى او را به اين احتياج متوجه بسازد ) و اگر لطف مربوط به كار شخص ثالث بوده باشد ، بايستى مكلف را به اين مسئله آگاه بسازد كه فلان وسيلهء انجام تكليف ثالث را شخص مفروض مى تواند ايجاد كند ( مانند تعليم ) . » [٢] دليل لزوم لطف بر خداوند اختلاف نظر مهمى در تعيين دليل قاعدهء لطف ميان متكلمين ديده نمى شود ، از جملات گذشته اختلاف جزئى در دليل لطف احساس مى شود ، زيرا - معتزله قاعدهء ( لطف ) را از عدل خداوندى بهره بردارى مى كنند ، در صورتى كه اماميه آن را به اصل مستقل كه عموم فيض و لطف خداوندى است مستند مى دانند . اگر دقت كافى در روش اماميه و معتزله بكنيم به اين نتيجه مى رسيم كه همهء آنان قاعدهء لطف را به دليل عقلى مستند مى دانند . اين دليل عقلى به طور اجمال بدين قرار است :

[١] شرح تجريد ص ٣٦٢ - ملا على قوشچى . .
[٢] كشف المراد ( شرح تجريد ) علامهء حلى ص ٢٠٢ . .