تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٩٤ - جوهر و عرض چيست ؟

١ - آيا عرضها نيست و نابود مى گردند ؟

٢ - آيا اعراض قابل نقل و انتقال مى باشند ؟

جوهر - حالت تراكم گروهى از حوادث است كه در قيام به خود استقلالى نشان مى دهد .
عرض - نمودى از ماده است كه تعين و تشخص آن ماده را با انواع گوناگون در صفحهء وجود پديدار مى سازد . البته اين اعراض بدو قسم مهم تقسيم مى گردند :
قسمت اول - اعراضى است كه در ماده واقعيت داشته ، يعنى حالت واقعى ماده را نشان مى دهند ، مانند نرمى و خشونت و گرمى و سردى و . . . قسمت دوم - اعراضى است كه از تماس ما با نمودهاى خارجى ناشى مى گردند . اين دو قسمت را در اصطلاح ديگر كيفيات اوليه و كيفيات ثانويه نيز مى گويند :
اكنون بر مى گرديم به مباحثى كه جلال الدين در ابيات مطرح كرده است ١ - آيا عرضها نيست و نابود مى گردند ؟
از آن جهت كه اعراض دايماً در حال تحولاند ، لذا دو لحظه در يك حال باقى نمى مانند و جلال الدين از زبان پادشاه مى خواهد با استدلال مزبور اثبات كند كه اعمال و حركات ما ثباتى ندارد ، زيرا - از قبيل اعراضند ، بلكه بايستى جوهر انسانيت را به دست آورد كه قابل بقا مى باشد .
اين مطلب را كه گروهى از گذشتگان در فلسفه و شناسايىهاى خود مورد پذيرش قرار داده‌اند . جلال الدين در ابيات آينده از زبان برده كاملًا مورد انتقاد قرار داده و بايد گفت : عالىترين مطلب را در اين مسئله بيان كرده است . ما توضيح بيشتر در اين مسئله را در موقع تفسير ابيات مربوطه خواهيم داد .
٢ - آيا اعراض قابل نقل و انتقال مى باشند ؟
باز جلال الدين از زبان پادشاه مى گويد : « نقل نتوان كرد مر اعراض را » اين مسئله هم در گذشته مطرح بوده است كه اعراض قابل انتقال نيستند و عمده دليل كه آورده‌اند اين است كه : هر يكى از اعراض جزئى از تشخص جوهرى مى باشد كه مربوط به آن است . اگر حركت و تحولى در جوهر يا ( صورت نوعيه ) صورت نگيرد ، عرض