تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

مسئله دوم - شخصيت فردى هر يك از دو شخصيت

ديباچهء دفتر دوم مثنوى

ذو القرنين كيست ؟

شعاع ابديت در اين دنيا مانند شير و مقتضيات ماده مانند خون است متوجه باش شيرى را كه سهم تست با خون مخلوط نسازى

مشورت يك اصل ضرورى است

اضافهء نفس به نفس بدتر از اضافهء صفر به صفر است زيرا حاصل اضافهء صفر به صفر هيچ است ، ولى اضافهء نفس به نفس نتيجهء منفى دارد

نفس با دمسازى با نفس ديگر مى خندد ، در نتيجه در عالم عقل تاريكى پيروز مى گردد

دو گروه نيكان و بد كاران پس از تثبيت شخصيت شان نمى توانند با يكديگر سازگار باشند

فعاليت يك موجود احتياج به زمينه آماده دارد

بكوشيم تا خود را بمنبع روشنايى برسانيم

محصولات حواس ظاهرى با فرايندهاى حواس درونى در پشت پرده اشتباه نمى شوند

آيا هم موحد و هم مشبه در درك مقام عالى وحدت مبهوتاند

روش حواس در دريافت واقعيات مانند روش معتزله و روش بينايى عقل در رسيدن به حقيقت مانند روش ساير مسلمانان مى باشد

اگر حس طبيعى به حس الهى منقلب شود و آن حس آيات خدايى را در هستى ببيند نتيجه آن عالىترين اطاعت خواهد بود

خواه موحد باشى و خواه مشبه ، تا از صورت و ظاهر نگذرى نتيجهاى از گرايش الهى نخواهى برد

بياييد زنگارهاى تمايلات حيوانى را از آيينهء دل پاك كنيم تا هم نقش و هم نقاش را ببينيم

هر چه كوشش كنيد كه نسخه حقيق خود را از كس ديگر مشاهده كنيد ، نخواهد توانست

تفسير ابيات

هلال پنداشتن آن شخص خيال را در عهد عمر و تنبيه نمودن او را

اجزاء وجودى خود را به وسيلهء مردان صدق و صفا استقامت و راستى بدهيم

تفسير ابيات

تفسير ابيات

التماس كردن همراه عيسى عليه السلام از او زنده كردن استخوان را

ياران الهى در موقع حضور ، هر يك كتابى خط خوانا كه در مقابل ساير ياران باز شده است

سپرى شدن يك منزل در راه حقيقت ، بهتر است از هزاران گام و دور زدن در راه حقيقت نماها

آرى همين موجودات براى گروهى سدى است غير قابل نفوذ و بگروه ديگرى درى است به بارگاه حقيقت

ارواح راد مردان الهى پيش از ورود به جهان طبيعت كارها كرده و نتيجه ها برداشته اند

تفسير ابيات

مشورت كردن خداى تعالى با فرشتگان در ايجاد خلق

الفاظى را كه در بارهء حقايق ما وراى طبيعى به كار مى بريم مفاهيم واقعى را نشان نمى دهند ، بلكه اين استعمالات براى تفاهم معمولى است

آيا منطق وضعى مى تواند منكر ما وراى طبيعت باشد ؟

زمان از نظر افلاطون

چند مسئلهء روشن در مقدمهء شناسايى زمان

2 - آيا زمان به دو نوع حقيقى و مفهومى قابل تقسيم است ؟

3 - آيا مى توانيم زمان را به واقعى و ايجادى و تصورى تقسيم كنيم ؟

4 - ( من ) و زمان

5 - ( من ) و احساس زمان حال كه در گذر است

مردان الهى در يك وحدت عالى با يكديگر متحد مى باشند

مى خواهم براى تفاهم جهان را به خال صورت « او » تشبيه كنم و در بارهء اين زيبايى گفتگو كنم ، كالبد مادىام تحمل گفتن اين سخن با عظمت را ندارد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

التزام كردن خادم تيمار بهيمه را و تخلف نمودن

قانون هم جنس بودن وفا و تعاون در زندگانى است ، لذا تنازع در بقا بايستى انگيزهء غير طبيعى داشته باشد

تفسير ابيات

گمان بردن كاروانيان كه مگر بهيمهء صوفى رنجور است

نتيجه نيروى دروغين كار دروغين است

هيچ كس براى شما از خود شما دل سوزتر نخواهد بود

تا كنون رسم روزگاران چنين بوده است ، نامردان انسانهاى ساده لوح را جان خود بخوانند ، اما براى نابود كردن جان آن بىنوايان

استقلال خود را حفظ كنيد

خاصيت بدن انسانى گنديدن است هر چند كه آن را ميان عالىترين عطرها و زينتها بپوشانيد

اگر انديشه را از تو منها كنند جز مشتى استخوان و ريشه و مواد طبيعى چيز ديگرى نيستى

حكمت بعثت پيامبران تفكيك كفر از دين است

واحد حقيقى جز آن موجود برتر وجود ندارد

تفسير ابيات

يافتن پادشاه باز خويش را در خانهء كمپير و مبتلا شدن

محبت جاهلانه عين دشمنى واقعى است

دنيا خود ناخود آگاه و فريب خوردگان آن ناخود آگاه تراند

آيا لطف خداوندى ما را به جرم وادار مى سازد ؟

چون كمال را او در دل ما نمودار ساخته است لذا استعداد رسيدن به آن را هم به ما عطا فرموده است

تفسير ابيات

حلوا خريدن شيخ احمد خضرويه به جهت غريمان به الهام حق تعالى

اگر جان آدمى خندان و شكوفان است ، قيافه زهرآگين مردم چه تأثيرى در او خواهد داشت ؟

تفسير ابيات

مادامى كه روح انسانى در راه تكامل خود پيش مى رود ، نقص پديده هاى مادى مربوط به انسان اهميتى ندارد

تفسير ابيات

تمامى قصهء زنده شدن استخوانها به دعاى عيسى عليه السلام

گمان مبريد كه هر چه را از آن خود مى دانيد از آن بهره مند خواهيد گشت

خداوندا واقعيات را آن چنان كه هستند به ما بنمايان بحثى در حقيقت و واقعيت

حقيقت و واقعيت

نسبيت حقيقت و نسبيت واقعيت

وقتى كه آب حيات پيدا مى كنيد آن را در خاك ريخته و از آن گل نسازيد

نوحه گران حرفهاى زياداند ، ولى كو سوز دل واقعى ؟

كالبد جسمانى توانايى تحمل فعاليتهاى الهى روح را ندارد

تفسير ابيات

حقايق را در تاريكى لمس كرده و مطابق دل خواه خود آنها را تفسير نموده و بهره بردارى مى كنيم

تفسير ابيات

فروختن صوفيان بهيمهء صوفى مسافر را به جهت سفره و سماع

در مقابل سر نوشت قطعى احتياط و چاره جويىها نتيجهاى ندارد

آيا فقر يكى از عوامل كفر به خداست ؟

ضرورتها ممنوعيتها را بر مى دارد

چقدر خنده آور است كه مقلد از خود صاحب نظر با ذوقتر مى شود

اگر بخواهيد تقليد كنيد از كسانى تقليد كنيد كه حقايق را بدانند و از هوى و هوس دور باشند

انعكاس ابتدايى حقايق تقليد است ، ولى با تكرار و دقت لازم و كافى به تحقيق مبدل مى گردد

مقياس سنجش را منحرف نكنيد ، بگذاريد انسانها با اندازه هاى واقعى روبه رو شوند

چون پيامبران نقطه اتكاء و سنجش واقعى بودند ، لذا پاداشى به پيامبرى خود نمى خواستند

تفسير ابيات

قصهء آن مفلس كه در زندان بود و زندانيان از او در فغان

هر نوع زندگانى براى خود انتخاب كنى بدون ناراحتى نخواهد بود

تأثير خيالات در زندگانى و روان انسانها

اين ديده گان طبيعى ما است كه گاهى مار و گاهى نگار مى سازد

شادى از روى ايمان غير از شادى از روى خيالات است

بىهوده در پهنهء جهان داراى بعد ، خود را سر گردان مساز ، براى آگاهى به جهان داراى بعد ، خروج از جهان بعد لازم است

تفسير ابيات

شكايت كردن اهل زندان پيش وكيل قاضى از دست آن مفلس

تتمهء قصهء مفلس زندانى با قاضى

فلسفه بافىهاى حرفهاى غير از حكمت واقعى است

اگر مهر خدايى بر گوش و ديده زده نشود به حد كافى صداها و صورتهاى بيدار كننده وجود دارد

جهت و مكان براى اجزاء جهان طبيعت مطرح است نه براى مجموع آن

تفسير ابيات

فى المناجاة

خداوندا ، سخنانى را كه شايستهء مقام تو باشد و ما را شايستهء توجه تو قرار بدهد به ما تعليم فرما

خداوند چگونه بعضى اشخاص را تا ما فوق غم و شادى بالا مى برد ؟

پديده هاى جهان هستى براى اشخاص فوق معمولى دگرگون مى گردد

آيا اشخاص فوق معمولى محسوسات را دور انداخته و غير محسوسات را مورد استناد قرار مى دهند ؟

معشوق آنان در ما وراى اين اشكال و صورتهاى محدود و فانى است

اگر همين محسوسات براى عشق ورزى كافى بود ، مى بايست همهء افراد انسانى كه داراى حس مى باشند عاشق شوند

عشق وفاى ثابت به وجود مى آورد و با دگرگونى صورتها وفا دگرگون نمى گردد

تو هم اى انسانى كه به عقل خويش مى نازى ، بايد بدانى كه عقل كلى است كه مى تواند فعاليت حس را بهره ور بسازد نه عقل جزئى ، زيرا عقل جزئى يك طلاى عاريتى است كه روى مس وجود تو را پوشانيده است

چگونه دل انسانى با داشتن قيافه هاى متضاد وحدت خود را حفظ مى كند ؟

تو مى گويى من هم عالمى از معنى دارم ، ولى اگر به خود بيايى خواهى ديد كه معنايى كه براى خود اندوختهاى همان صورت است در شكل منظم

تمثيل بر حقيقت سخن و اطلاع بر كشف آن

تفسير ابيات

ملامت كردن مردمان شخصى را كه مادر را به تهمت بكشت ؟

هنگامى كه ريشهء تباهى را ندانيد با حق و مخلوقات او همواره در ستيزه خواهيد بود

پيامبران با اين كه نفس خود را كشته بودند چرا دشمنان فراوان داشتند ؟

آن مزيت انسانى را كه به دست آوردهايد از دست ندهيد و اگر داراى نقصى هستند در بر طرف كردن آن بكوشيد و نقص ديگرى بر آن اضافه نكنيد

از آن جهت كه از مقام عظمت ربوبى هيچ كس احساس ننگ نمى كند ، لذا كسى نمى تواند به خدا حسادت بورزد

ولايت تكوينى از ارتباط ولى با خدا ناشى مى شود

2 - ولايت تكوينى تعيينى

چگونگى تأثير انسانهايى كه داراى ولايت تكوينى هستند در انسانها و ساير موجودات

ولايت تشريعى

مهدى قائم عليه السلام

تفسير ابيات

امتحان كردن پادشاه آن دو غلام را كه تازه خريده بود

اگر چشم كج شود و يكى را دو ببيند و اين سؤال مطرح شود كه چرا يك موجود دو موجود ديده مى شود ؟ جوابش راست كردن چشم است

بايستى به آن انديشه كه خلاصهء موجوديت تست راست بنگرى تا ببينى اين انديشه شعاع كيست ؟

اثر شنيدن و ديدن در روان انسانى و ترجيح يكى بر ديگرى

علم اليقين حق اليقين عين اليقين

بحثى ديگر در يقين

مسئله يكم - آيا تحصيل يقين در بارهء شناسايىها و حركات زندگانى امكان پذير است ؟

مسئله دوم - آيا يقين با نظر به نقطهء قرارگاه انسانى يك پديدهء نسبى نيست ؟

مسئله سوم - آيا ارزش يقين ذاتى است ؟

تفسير ابيات

به راه كردن يكى از آن دو غلام را و از ديگرى پرسيدن و باز گفتن او آن چه در وى است

بگذاريد ديگران وضع روانى شما را باز گو كنند

انسان نمى تواند در بارهء خود روان كاوى نمايد

كسى كه بداند هر چه بدهد در مقابل چيزى خواهد گرفت او هرگز از جود و احسان نمى هراسد

تفسير ابيات

قسم خوردن غلام بر صدق و طهارت ظن خود

باقى نگاه داشتن و به سوى خدا بردن عمل نيكو مهمتر از به جا آوردن آن است

آيا فرستادن پيامبران براى خدا واجب است يا مربوط به فضل و احسان او است ؟

1 - قاعدهء عدل

نظريهء چهارم - از محمد بن عبد الوهاب الجبايى است ،

عقايد اشاعره به طور اجمال

تعريف لطف

نتايجى كه از قاعدهء لطف گرفته مى شود

مسئلهء دوم - آيا لطف براى خدا در بارهء بندگانش واجب است يا شايستهء يا هيچ يك از آنها ؟

تحقيقى در بارهء قاعدهء اصلح

بحثى در جوهر و عرض

جوهر و عرض چيست ؟

3 - آيا عرض مى تواند جوهر را تغيير بدهد ؟

انديشه بنياد عمل است

چند مسئلهء مهم ديگر در بارهء كارهاى غايى

آيا براى خداوند در ايجاد جهان جريان كار غايى مزبور قابل تصور است ؟

بار ديگر زير بناى فلسفهء هگل و تعاقب اعراض و جواهر

عرض و جوهر با روش تعاقبى روبناى هستى را تشكيل مى دهند

آيا خرد حكم مى كند كه به روى نيك و بد پرده انداخته شود ؟

با آفرينش جهان ، معلوم خداوندى به تحقيق مى رسد

كار كنيد تا اسرار نهانى شما پديدار گردد

چگونه مى توانيد بدن را از حركت باز بداريد در صورتى كه روح شما دايماً در حال حركت و تحريك است ؟

در جويبار تحول اثرى در دنبال سببى نمودار مى گردد خواه در اين جهان ، خواه در آن جهان

تفسير ابيات

باز پرسيدن شاه حال از غلام ديگر

حيات مواد از درياى جان سرچشمه مى گيرد

نيروى انديشه عالىتر از نيروى جهان جسمانى است

ممكن است ميلياردها افراد انسانى به فرمان يك انسان به حركت در آيند و خود آن انسان محكوم يك انديشهء پنهانى بوده باشد

تفسير ابيات

حسد بردن حشم بر آن بندهء خاص

سحر تا چه زايد شب آبستن است آيا در اين زندگانى تنها آن چه را كه باغبان ازل كاشته است درو مى كنيم ؟

انسان در هر حال با نظر به قوانين جهان ، سيستم مجموع اجزاى هستى را به روى خود بسته مى بيند

فايدهاى براى جهان وجود دارد ، اگر چه تو را از آن آگاهى نيست

دل انسانى كه رشد الهى خود را دريافت ، از هر موضوع مفيد فايدهاى و از هر علمى صفاى مخصوصى به خود مى گيرد

صورتهاى انسانها نمايشگاه اجزاى موجوديت آنها است چشم انسانى مى تواند از آن نمايشگاه معانى را دريابد

آيا در برابر عوامل دگرگون كنندهء درون بايستى مقاومت كرده از بروز آثار آنها در اعضاى ظاهرى جلوگيرى كنيم ؟

اتفاق و اتحاد بالقوه ها را به فعليت مى رساند

مشرق خورشيد الهى سمتى ندارد اين مشرق را از افق ذرات او دريابيد

ارتباط صانع و صنع و مصنوع

تفسير ابيات

گرفتار شدن باز ميان جغدان در ويرانه

در زندگانى جايى به راد مردان در نظر بگيريد روزى فرا مى رسد كه آنها را نخواهيد ديد

هم جنس بودن موجودات منحصر به تشابه در شكل و ذات آنها نيست

در اشكال ظاهرى حقايق در جا نزنيد ، بلكه از آنها عبور كنيد و رو به حقيقت برويد

با ارتباط شديدى كه كالبد جسمانى با روح دارد ، هيچ تشابه و سنخيتى با يكديگر ندارند

روح كل در نفوس جزئى اثر ايجاد مى كند ، در نتيجه نفوس جزئى نيروى ملكوتى بر خود مى گيرند

آيا حقايق چهارگانهء ( عقل كل ، جان كل ، روح كل ، نفس كل ) ماهيتهاى مختلفى هستند ؟

جهان هستى از يك جان بار دار مى شود

هر لحظه جهانى به وجود مى آيد

چگونگى افزايش يا تحول دايمى جهان و كميت آن را نمى توان توصيف كرد

تفسير ابيات

كلوخ انداختن تشنه از سر ديوار در جوى آب

از ديوار ماديات هر لحظه خشتى برداريد

تفسير ابيات

فرمودن والى آن مرد را كه خار بن را كه نشاندهاى بر سر راه بر كن

دانهء خارهاى صفات پست كه در نفس ما پاشيده مى شود ، با گذشت زمان مى رويد و قوت مى گيرد و سر مى كشد ، اما ( خود طبيعى ) انسانى كه مى خواهد خارها را بكند رو به سستى و كاهش مى رود

آيا استحكام تدريجى ريشه ها مخصوص عادتها و صفات پليد است ؟

هر اندازه كه ريشهء يك صفت در انسان جاى گيرتر گشت انسان در مقابل آن صفت بىحستر خواهد شد

يك بحث مختصر در بارهء عادت

مرحلهء اول عادت استعداد پذيرش

عادت به هر چيز ناشايست در ( من ) انسانى تضادى ايجاد مى كند

كردارهاى نيكو كه به جهت اعتياد حرفهاى ، نيكويى خود را از دست مى دهند

با يك توجه الهى جهشى كرده خوى پليد را از خود دور كن

راه سومى هم وجود دارد خار عادت پليد را به گلبن روح متصل بساز

در آن هنگام كه مى خواهيد شعله خانمان سوز نفس حيوانى را با آب معرفت خاموش بسازيد ، آتش نفس چك چك خواهد كرد ، نترسيد به آب پاشيدن ادامه بدهيد و اين شعلهء شخصيت سوز را خاموش كنيد

تفسير ابيات

در بيان معنى في التأخير آفات

زنجير گرانبار تن پرستى را از خود باز كن و هر لحظه تازه باش

تيرى كه پرتاب شده است كمانش را بجوييد تا تير انداز نهانى را پيدا كنيد

چشم خود را آلوده نكنيم تا حقايق را صاف و روشن ببينيم

2 - مرحلهء بروز پديدهء روانى

3 - مرحلهء بروز آثار جسمانى پديدهء روانى

در تكاپو در راه عبوديت هرگز گمان نكنيد كه به مقصد رسيده ايد

از هر نقطهاى كه عبور مى كنيد دو باره آن نقطه را نخواهيد ديد

قانون عدم تكرار رويدادها با رجوع هر شىءاى به اصل خود منافات دارد

اگر از معرض حوادث بيرون رفتى ديگر تغير به تو راهيابى نخواهد داشت

آن بانگ شگفت انگيز كه در درون انسانى طنين مى اندازد ( بحثى در وجدان )

يك احساس عمومى در بارهء وجدان اخلاقى

وجدان تا وجود دارد بيدار است

ارزش انجام تكليف استقلال ندارد ، بلكه از وجدان سر چشمه مى گيرد

وجدان صداى خاموش ناشدنى

وجدان سدّ منحصر در مقابل هجوم اصل تنازع در بقاء

نمونهاى از دو بىنهايت

وجدان ، منعكس كنندهء صفات خداوندى

كوه جامد دلها را متلاشى كنيد تا مهتاب الهى به تمام ذرات آن بتابد

تمثيل در بيان خواندن آب ، آلودگان را بپاكى

تفسير ابيات

آمدن دوستان به بيمارستان جهت پرسش ذو النون مصرى

آشوب و اختلال روانى خود را با شور و هيجان روحانى مردان خدا مقايسه مكن

مردم عامى تحمل عظمت مردان خدا را ندارند

چرا حسين بن منصور حلاج به دار آويخته شد ؟

چگونه ( من ) هاى آدميان نمونهاى از حيوانات مى گردند ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

رجوع كنيد به حكايت ذو النون و مريدان او

تفسير ابيات

امتحان كردن خواجه زيركى لقمان را

آيا حقايق از راه عقل درك مى شوند و سپس به قلب سرازير مى گردند ؟

( خود طبيعىات ) را رها كن آن گاه از ( من ايده آل ) عبور كرده به ( من ملكوتى ) نائل شو

تا چيزى ندهى چيزى نخواهى گرفت

قاعدهء تبادل وجودى

اگر ناچارى كه در تبادل چيزى را از دست بدهى مطابق قانون تزاحم ، اهم و مهم را در نظر بگير

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٩٢ - بحثى در جوهر و عرض

اما مورد اول كه جريان طبيعى موجوديت انسانى است ، ما هيچ دليلى براى تعيين يك حد متوسط ( ميانگين ) نداريم كه اثبات كند كه خداوند متعال مى بايست انسانها را در آن حد معين بيافريند . به طورى كه در كمتر از آن حد فرد انسانى مظلوم و در ما فوق آن حد متوسط كاملتر بوده و قانون ( شايسته تر ) در باره اش مراعات شده است .
ما از راز نهايى موجوديت انسانى جز اين چيزى نمى دانيم كه موجوديت او از كاملترين موجود صادر شده و رهسپار ابديت است . اما از اين كه در كدامين نقطه چه پديده‌اى براى او ( شايسته تر ) است چيزى در دست نداريم .
ما تنها با يك دريافت عميق از سطح عميق شخصيت اين قضيه را درك كرده‌ايم كه مبدا فياض على الاطلاق بدون اجبار و احتياج و با دانايى مطلق دست به آفرينش موجوداتى به نام انسان زده است . آيا اين مقدار درك اثبات نمى كند كه او شايسته ترين وسيله را براى تكامل آنها منظور نموده است ؟

((٩٤٦)) اين عرضهاى نماز و روزه را چون كه لا يبقى زمانين انتفى
بحثى در جوهر و عرض جلال الدين در ابيات آينده به مباحث جوهر و عرض وارد شده ، مسائل بسيار مهمى را مطرح مى كند :
١ - آيا عرضها نيست و نابود مى گردند ؟ ٢ - آيا اعراض قابل نقل و انتقالاند ؟ ٣ - آيا عرض مى تواند جوهر را تغيير دهد ؟ اين سه مسئله را اولًا جلال الدين از زبان پادشاه مطرح كرده ، مى گويد : آرى ، عرضها نيست و نابود مى گردند . اعراض قابل نقل و انتقال نيستند و عرض