تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٣٥ - تفسير ابيات

ميدان فعاليتش جسم و جسمانيات است آن را نخواهد ديد ، با اين حال همين حقيقت لطيف از نظر اثر و خاصيت از هزاران تيشه و تيغ و تبر قوىتر است .
باش تا روزى فرا رسد كه انديشه و خيال بدون حجاب پر و بال بگشايد ، آن گاه خواهى ديد كه چگونه كوه ها به صورت پنبهء حلاجى شده در آمده و چگونه همين زمين سرد و گرم نيست و نابود شده است ، در اين هنگام نه آسمانى خواهى ديد و نه ستاره‌اى ، آن چه كه براى تو واقعيت خواهد داشت ، تنها خداى حى و ودود خواهد بود . [١] « كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَه . » ٢٨ : ٨٨ [٢] ( همهء اشياء نابود خواهد شد مگر وجه خداوندى ) اين افسانه ممكن است راست يا دروغ بوده باشد ، ولى به هر حال مى تواند آن چنان آموزنده باشد كه حقايق راست را درخشانتر نمايد .

[١] در ابيات فوق دو احتمال مى رود : يكى همان است كه ظاهر ابيات مى رساند كه مقصود پيش از روز رستاخيز است ، كه همهء موجودات فانى مى شوند و اين فنا بستگى به مشيت خداوندى دارد كه در وجود ما به انديشه تشبيه شده است . احتمال دوم اين است كه مقصود ناچيز بودن تمام جهان ماديات در مقابل انديشه است ، به طورى كه هم مى توان مطابق نظر ايده آليستى توضيح داد و هم مى توان با مكتب رئاليسم تطبيق نمود ، اولى روشن است ، اما بنا به نظريهء دوم ، جلال الدين ماده و مادى را منكر نيست ، بلكه مى گويد : عظمت انديشه بالاتر از ماده است . .
[٢] سوره القصص ، آيهء ٨٨ . .