تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٦٤٩ - از هر نقطهاى كه عبور مى كنيد دو باره آن نقطه را نخواهيد ديد

((١٣١٧)) هيچ آينه دگر آهن نشد هيچ نانى گندم خرمن نشد
((١٣١٨)) هيچ انگورى دگر غوره نشد هيچ ميوهء پخته با كوره نشد
از هر نقطهاى كه عبور مى كنيد دو باره آن نقطه را نخواهيد ديد اين اصل بسيار روشن است كه در علوم طبيعى به نام اصل كارنو معروف است :
« فرض مى كنم يك نفر با چشم بسته در ميان دو سبد قرار بگيرد كه يكى از اين سبدها مثلًا سبد سمت راست داراى صد گلولهء سفيد رنگ و سبد ديگر ( سمت چپ ) داراى صد گلولهء قرمز باشد ، حال اگر اين شخص چند مرتبه به طور اتفاقى يك گلوله از سبد سمت راست را برداشته و در سبد سمت چپ بگذارد و اين عمل را چندين بار انجام دهد ، يعنى مرتباً از يك سبد برداشته و در سبد ديگرى گذارد ، تئورى ثابت و تجربه تاييد مى نمايد كه پس از مدت زمانى تقريباً به يك نسبت از هر دو نوع گلوله در هر دو سبد وجود خواهد داشت و از آن لحظه به بعد شخص مزبور با چشم بسته اين عمل را تا هر مدت ادامه دهد نسبت گلوها از لحاظ رنگ در دو سبد به طور محسوس تغيير نخواهد كرد ، هرگز پديده ( فنومن ) به صورت سابق خود تجديد نخواهد شد ، به عبارت اخرى پديده ( فنومن ) به قهقرا بر نخواهد گشت يا به بيان ديگر هرگز تمام گلوله هاى قرمز در يك سبد واحد و تمام گلوله هاى سفيد در سبد واحد ديگر قرار نخواهند گرفت . » (١) اين مثال براى تصوير اصل كارنو قطعى به نظر نمى رسد ، يعنى نمى تواند اثبات كند كه هيچ رويدادى دو بار تكرار نخواهد شد ، زيرا ، از آن جهت كه گلوله هاى هر يك از دو سبد محدود است و مسئلهء تغيير مكان گلوله ها در يك سيستم بسته انجام

(١) ماترياليسم ديالكتيك ، ص ٨ - ج - اصل كارنو - فرانسيس هالبواكس . .