تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٤٣ - سحر تا چه زايد شب آبستن است آيا در اين زندگانى تنها آن چه را كه باغبان ازل كاشته است درو مى كنيم ؟

مى سازد ، از ساخته اختيارى ما نبوده است .
اين قلمرو پهناور هستى داراى نقشهء قبلى و منظمى است كه به قول برتراند راسل : اگر امروز مستر ( الف ) كلمهء ( آ ) را بر زبان مى آورد ، از حركات سحابىهاى ميلياردها سال قبل تعيين شده است .
اين نقشه و اين هندسه كارى همان قدر است كه همواره در مباحث فلسفى و كلامى مورد بحث واقع مى گردد .
از طرف ديگر مى دانيم كه اين نقشهء بزرگ و اساسى با دست قدرت نقاش ازل و ابد صورت گرفته است . اين نقاش ازل و ابد خدا است .
مطلب سوم هم وجود دارد و آن اين است كه براى تحقق بخشيدن به اين نقشه ، خدا اراده و مشيتى داشته است و اين اراده و مشيت در بارهء نقشهء مزبور ( قضا ) است . ( اگر كسى بخواهد براى كلمهء قضا و قدر مفاهيم ديگرى را منظور نموده و در نتيجه مسير بحث را تغيير بدهد ، ما اعتراضى باو نخواهيم داشت ، ما مى خواهيم بگوييم : قضا و قدر به اين معنى كه دستاويز گروهى قرار گرفته و باعث شده است كه به واقعيات اسلام بتازند ( كه اسلام با مطرح ساختن قضا كار و كوشش را محكوم كرده است ) بايستى به هر حال در نظريهء خود تجديد نظر كنند .
اين تعريف و توضيح كه به قضا و قدر گفتيم هيچ گونه منافاتى با حركات اختيارى انسانها ندارد .
بياييد براى اين مسئله مثال ذيل را در نظر بگيريم :
كارگاه معظمى است ، صدها دستگاه ماشين گوناگون با نظم و ترتيب مشغول كار است ، كارگران زيادى در اين كارگاه مشغول كار هستند ، اين كارگران به خلاف دستگاه هاى ماشينى شعور دارند ، اراده و تصميم و اختيار دارند ، احساس لذت و الم مى كنند . اين كارگاه مطابق قوانين مربوطه با نظر به حركات ماشينى دستگاه ها و كارهاى كارگران محصول معينى را نتيجه خواهد داد ، امروزه مى دانيم كه در بارهء مجموع واحدهاى كارگاه ها چه محاسبه هاى دقيق و رياضى صورت گرفته و هر گونه احتمال ممكن مورد