تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٠١ - آيا براى خداوند در ايجاد جهان جريان كار غايى مزبور قابل تصور است ؟

آيا براى خداوند در ايجاد جهان جريان كار غايى مزبور قابل تصور است ؟
از نظر جلال الدين چنان كه ظاهر ابياتش نشان مى دهد پاسخ اين سؤال مثبت است ، يعنى اصل مزبور در بارهء خدا و جهان هستى نيز جريان دارد ، زيرا - در بيت مورد تفسير مى گويد :

اول فكر آخر آمد در عمل به نيت عالم چنان دان از ازل
همچنين ابيات پس از اين بيت نيز مى رساند كه اين اصل را در آفرينش جهان هستى مى پذيرد ، يعنى در آفرينندهء مطلق اولًا علم و اشتياق به كمال رسيدن هستى به وجود آمده ، سپس موجودات را به وجود آورده است .
بنا بر اين بايستى ببينيم مراحل سه گانهء كار غايى ( هدف دار ) چيست ؟ ١ - علم و اشتياق خداوندى به تحقق يافتن جهان هستى .
٢ - تحقق يافتن خود جهان هستى .
٣ - رسيدن جهان به كمال خود كه غايت و منظور خداوندى از به وجود آوردن جهان است .
اين ترتيب در عبور كار هدف دار از مراحل سه گانهء در باره كار خداوندى مطابق آن دريافتهاى منطقى است كه براى ما مفهوم است ، اما از نظر واقعى اين كه آفرينش هستى چگونه صورت گرفته است ؟ آيا در بارهء خدا اشتياق مفهوم دارد يا نه ؟ آيا غايت و هدف به خداوند مربوط مى گردد ( انگيزه‌اى براى او است ) يا به خود جهان ؟ مجهولاتى است كه با اين ساختمان مغزى و اين جهان هستى كه ما صورتهايى از آن را درك مى كنيم حل شدنى نيست .
آن چه كه در منابع معتبر اسلامى آمده است اين است كه آفرينش جهان هدفى دارد و خداوند كار بىهدف و بىهوده‌اى نكرده است ، ولى آن چه كه كرده است آيا قابل تحليل به عناصر و واحدهاى ( كار هدف دار است ) كه ما انسانها مى شناسيم ؟ - مطلقاً براى ما قابل درك تفصيلى نيست .