آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٨٥ - گمراهى يا خوارى

«اشعرى» در فصلهاى گوناگون كتاب «الإبانة» به گونه‌اى گسترده در اين باره گفتگو كرده است كه علاقمندان مى‌توانند به آن كتاب مراجعه كنند.[١] «ابو محمد علىّ بن احمد بن حزم ظاهرى» (درگذشت ٤٥٦ ه. ق.) در نقد و بررسى اين گونه تفسيرهاى مقرون به جهل مى‌گويد:

برخى از بى‌دانشان (اين سخن او در مقام اعتراض به اشعرى است) گفته‌اند:

در آيات‌ وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى‌ عَلَى الْهُدى‌ و إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ‌ و وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ‌ خداوند اختصاصا مؤمنان را اراده كرده است. كه اين [سخن‌] از دو جهت باطل و نادرست است: يكى تخصيص آيات بدون دليل است كه درباره اين آيات صدق نمى‌كند و درست نيست. دوم آنكه نص آيات، خود نفى تخصيص مى‌كند» سپس چنين عقايدى را با استدلال به آيات رد مى‌كند.[٢] در مقدمه اين گفتار گفتيم كه الجاء و اجبار با تكليف سازگار نيست، همان گونه كه نكوهش و تقبيح و كيفر و پاداش با سلب اراده و اختيار ناسازگار است و هدايت داراى مراتب اوليه و ميانه و نهايى است. هدايت ميانه صرفا اختيارى است و در بين دو هدايتى قرار دارد كه بخشش الهى است و با اين توضيح نشان داديم كه بين آيات مورد گفتگو، سازگارى و هماهنگى موجود است.

توجه: برخى مى‌گويند: «مانعى ندارد كه كلمه «يضلّ» در آيه‌ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ (خداوند هركس را بخواهد گمراه مى‌گرداند) را بدون آنكه به معنى خوار كردن و حرمان معنى مى‌كنيم- به همان معنى حقيقى گمراهى بدانيم، زيرا خداوند، بر گمراهى افراد سركش مى‌افزايد و اين عقوبتى است بر كبر ورزيدن و دشمنى و كينه‌توزى اين گونه افراد با حق و عقوبتى است كه اين افراد سركش خود بدست خويش كسب كرده و سزاوار چنين كيفرى هستند كه‌ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها.[٣] (انتقام بدى مردم به مانند آن بدروا است).

[١] الإبانة، صص ٦ و ٧ و ٥٦ و ٥٩ و ٦١- ٦٣ و ٦٥- ٧٠.

[٢] الفصل فى الملل و النحل، ج ٣، ص ٤٥- ٤٦.

[٣] شورى، ٤٠.