كه گناهان از پيش خداست! پاسخ: مقصود از آيه، رحمت و بركات فرستاده شده از خداى متعال بر زمين است. به دليل آنكه تمامى مطلب چنين است: وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ شَيْ‌ءٍ مَوْزُونٍ. وَ جَعَلْنا لَكُمْ فِيها مَعايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ. وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ. وَ أَرْسَلْنَا الرِّياحَ لَواقِحَ فَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَسْقَيْناكُمُوهُ وَ ما أَنْتُمْ لَهُ بِخازِنِينَ‌.[١] و زمين را هم ما بگسترديم و در آن، كوههاى عظيم برنهاديم و از آن، هر گياه مناسب و موافق حكمت و عنايت برويانديم و در اين زمين هم لوازم زندگى شما نوع بشر را آماده كرديم و هم بر ديگر حيوانات كه شما به آنها روزى نمى‌دهيد، قوت و غذا فراهم ساختيم و (بدانكه) هيچ‌چيز در جهان نيست جز آنكه منبع و خزينه آن نزد ما خواهد بود، ولى ما از آن بر عالم خلق مگر به اندازه معين كه مصلحت است، نمى‌فرستيم».

كدام يك از اين همه كار، از كارهاى بندگان است؟ افزون بر گناهانى كه انجام مى‌دهند، گناهانى كه خدا آنها را نهى كرده است. خداى متعال، چگونه آنان را بر انجام گناه مجبور مى‌كند، حال آنكه آنان را از گناه منع كرده و آنان را به دليل انجام آن عذاب مى‌كند. آرى هيچ هماهنگى بين گفته جبرگرايان و مضمون آيه كه در مقام برشمردن نعمتهاى خداى منّان بر آدميان است، وجود ندارد.

١٢٩- آيه ٣٩، سوره حجر: قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ‌.- (آنگاه كه شيطان مهلت يافت، به معارضه با خدا برخاست و) گفت خدايا چنانكه مرا گمراه كردى، من نيز در زمين (همه چيز را) در نظر فرزندان آدم جلوه مى‌دهم (تا از ياد تو غافل شوند) و همه آنها را گمراه خواهم كرد».

پيشتر پيرامون آيه‌اى (اعراف، ١٦) مانند اين آيه سخن گفته‌ايم و در اينجا مى‌افزاييم كه اگر «اغواء» و گمراهى را به معنى خذلان و خوارى و سلب توفيق و عنايت ويژه خداوند ندانيم، چگونه مى‌توان بين گمراهى شيطان به‌وسيله خدا و نكوهش و سرزنش او از سوى خداى متعال را، در موضوع سرپيچى او از سجده بر آدم و سركشى از فرمان پروردگارش پيوند و سازش داد.

[١] حجر، ١٩- ٢٢.