بياراست). و به فرض آنكه مدلول آيه، افعال بندگان را نيز دربرگيرد، لازم است آن را به اراده تقدير و تدبير تفسير كرد، زيرا پيدايش افعال بندگان، پس از شش روزى است كه آفرينش آسمانها و زمين و موجودات بين اين دو به پايان رسيده و به صورت تدريجى است. شاهد اين مدعا، تعبير به «ربّ» يعنى پروردگار در آيات مشابه است، مانند آيه:

رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَيْنَهُمَا.[١] و نيز آيه ٨٥ سوره حجر: وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ. دليل بر آفرينش آسمانها و زمين و موجودات بين اين دو، پيش از وجود آدميان و افعال آنها است و گواه راستينى است بر اينكه منظور، آفرينش موجودات عينى است.

١٣- إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ.[٢] (بى‌شك پروردگار تو، هر چه خواهد انجام مى‌دهد.) اراده، در اين آيه، اراده تكوين است، به اين معنى كه خداى متعال، آنچه را اراده كند كه به جاى آورد، به جا مى‌آورد. كار او جز اين نيست كه هرگاه چيزى را اراده كند، به آن مى‌گويد: «موجود باش و به دنبال اين فرمان به وجود مى‌آيد»: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ.[٣] و آياتى اين گونه كه متعلق آن محذوف است، به همين معنى است. اراده خداى متعال كه به برخى از افعال بندگان تعلق مى‌گيرد، اراده تشريعى است و همان گونه كه پيشتر گفته شد، گاهى از مقصود مورد نظر تخلف مى‌كند.[٤] ١٤- ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها[٥]. (مصيبتى در زمين [مانند خشك‌سالى و آفات‌] پديد نيايد و نه در جانهاى شما [مانند بيماريها] مگر پيش، از آنكه آن را پديد آوريم، در كتابى بوده است.) مدلول اين آيه، اشاره به مسئله قضا و قدر است كه عبارت است از علم خداى متعال بدانچه پديد مى‌آيد، بدون آنكه علم خداى متعال، علت براى تكوين شى‌ء معلوم‌

[١] شعرا، ٢٤.

[٢] هود، ١٠٧.

[٣] يس، ٨٢.

[٤] ر. ك: درس ١١٠، اراده تكوينى و اراده تشريعى.

[٥] حديد، ٢٢.