آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٤ - درس نود و هفتم إحكام و تشابه

بنابراين، متشابه در اصطلاح قرآن، لفظى است كه وجوه متعددى از معانى و مفاهيم را دربردارد و مورد شك و شبهه است و ازاين‌رو، همان‌طوركه مى‌توان آن را به وجهى صحيح تأويل كرد، به وجهى نادرست نيز قابل تأويل است و به همين دليل، اين موضوع، دست‌آويز مفسدان قرار گرفته تا به منظور فتنه‌انگيزى، متشابهات را بر وفق اهداف گمراه‌كننده خود تأويل كنند.

*** پس از آنكه نسبت بين متشابه و مبهم روشن شد كه عموم و خصوص من وجه است و نه عموم و خصوص مطلق، تفاوت بين آن نيز روشن مى‌شود، به اين معنى كه «متشابه» گاهى مبهم نيز هست. مانند:

فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ.[١] پس هر كه را خدا هدايت او خواهد، قلبش را به نور اسلام روشن و منشرح گرداند و هركس را خواهد گمراه نمايد، دل او را از پذيرفتن ايمان تنگ و سخت تنگ گرداند كه گويى مى‌خواهد از زمين بر فراز آسمان رود.

اين آيه، هم از متشابهات است و هم مبهم مى‌باشد. تشابه آن، از جهت نسبت گمراه كردن را به خداوند، و ابهام آن از نظر چگونگى ايجاد گشادگى و تنگى سينه و وجه تشبيه به صعود به سوى آسمان است كه به پاسخ گويى به اينها خواهيم پرداخت.

گاهى متشابه از نظر ظاهر عبارت، داراى ابهام نيست و تشابه، از معناى والا و عالى آن سرچشمه مى‌گيرد و علت آن، اين است كه معناى كلام، ذاتا در سطحى متعالى قرار دارد. ازاين‌رو عامه مردم تصور مى‌كنند كه چنين عبارتى داراى معنى و مفهومى روشن است، درحالى‌كه معنى و مفهوم آن در نهايت ابهام است. مانند:

الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى‌.[٢] (خداوند بر عرش عالم وجود محيط است.) كه تصور عامه مردم از اين آيه، اين است كه خداوند بر روى يك كرسى و صندلى نشسته است، و غير از

[١] انعام، ١٢٥.

[٢] طه، ٥.