تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٤٤ - سحر تا چه زايد شب آبستن است آيا در اين زندگانى تنها آن چه را كه باغبان ازل كاشته است درو مى كنيم ؟

حسابگرى قرار مى گيرد . ما فرض مى كنيم :
دقت در امور فنى و ادارى كارگاه به جايى رسيده است كه كارفرما همهء احتمالات و نتايج آنها را مى تواند تحت محاسبه قرار دهد و مقدار استهلاك ماشين آلات و هزينه هاى عمومى و خصوصى و تعطيلات و روابط كارگاه را با مسائل اجتماعى و سياسى و حقوقى محيط نيز كاملًا مى داند ، تنها در اين مجموعهء كارگاه اختيار كارگران از نظر تشكل در سيستم نامعين و ابهام انگيز جلوه مى كند ، ولى وقتى كه فرض كرديم : كارفرما با نظر به آگاهى كامل كه به جريان اختيار كارگران دارد ، يعنى مى داند كه فلان كارگر داراى فلان مشخصات در فلان هفته مطابق يكى از پنج احتمال عمل خواهد كرد و آن كارگر ديگر مطابق يكى از دوازده احتمال - در اين فرض در سيستم منظم كارگاه خللى وارد نمى شود : زيرا - كارفرماى مفروض مطابق تحقيق هر يكى از احتمالات مفروضه قانونى را پيش بينى كرده است .
اين مثال معمولى كاملًا قابل تصور است ، اكنون مى خواهيم اين مثال را ( اگر چه از جهاتى نارسا است ) ، بر مسئله قضا و قدر و كارهاى اختيارى انسانها تطبيق نماييم . [١] گفتيم : كارفرماى آگاه مى تواند مطابق هر يك از احتمالات كه در بارهء كارگران مى دهد قانونى را حكمفرما سازد و در نتيجه سيستم مجموعى كارگاه مختل نگردد . در كارگاه بزرگ جهان هستى هر چند كه انسانها داراى اختيار باشند ؟ هر چند كه احتمالات ناشى از اختيار فراوان باشد ، مثلًا احتمالات قابل تصور براى زندگانى هفتاد و هشتاد سالهء يك انسان صد ميليارد باشد . خداوند بزرگ بر همهء اين احتمالات

[١] پوشيده نيست كه مقصود از احتمالات ناشى از اختيار انسان ، نه آن احتمالات است كه با شك و ترديد همراه هست ، زيرا - چنين چيزى در بارهء خدا امكان پذير نيست ، آن چه كه در بارهء خدا قابل تصور است واقعيت طرق و موضوعات مختلف است كه يك انسان مختار مى تواند اختيار كند و مفهوم احتمال از نظر روانى ما است . .