تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٥٤ - اگر جان آدمى خندان و شكوفان است ، قيافه زهرآگين مردم چه تأثيرى در او خواهد داشت ؟

گروه اول از فعاليتها جاى هيچ گونه تزاحم نبوده و با يك تفاهم مختصر كه ممكن است مورد احتياج بوده باشد دو كار مفروض عنوان تعاون با يكديگر گرفته و چنان كه خاصيت هم زيستى اجتماعى است هر يك مطابق انگيزه و هدفى كه منظور كرده است به راه خود مى رود ، در اين گروه كارها ممكن است صورت كار با يكديگر تضاد و مباينت داشته باشند ، ولى از آن جهت كه هدفها در يك عده اصول عالى زندگانى با يكديگر هماهنگ هستند ، لذا صورت تعاون پيدا كرده و هيچ يك مزاحم ديگرى نخواهد بود .
در گروه سوم از كارها كه فرض بىطرفى شده است خواه خود كارها متحد و هدفها نيز يكى بوده باشند ، يا هم كار و هم هدفها گوناگون باشند ، در فرض بىطرفى كارها هيچ يك از آنها حالت تضاد با ديگرى نداشته و در قلمرو خود مشغول به روز و تأثير خواهند گشت .
آن چه كه مهم است گروه دوم از كارهاى انسانى است كه رو در روى هم قرار گرفته و قيافهء تضاد به خويشتن مى گيرند .
در اين گروه از نظر طبيعى آن طرف كه نيرومندتر است فعاليت خود را اجرا كرده و ضعيف از بين خواهد رفت ، زيرا - تضاد در جانداران اغلب با از بين رفتن يكى از طرفين حل مى شود .
اين است جنبهء طبيعى مسئله ، اما اگر از ديدگاه حكمت جهان هستى بنگريم ، خواهيم ديد : تمام پديده هاى متضاد و كارهاى گوناگون انسانى كه در ظاهر امر با يكديگر غير قابل اجتماع ديده مى شوند ، مى توانند بدون توجه به خود طبيعى و مقتضيات آن تضادها را با يكديگر هماهنگ ساخته در پيش برد فعاليتهاى خويش گام بردارند .
در صورت سر باز زدن طرف ديگر از هماهنگ ساختن موجوديت خود ، هر يك از دو طرف كه داراى اطمينان و اعتماد بيشتر به موجوديت خود دارد برنده هدف بوده و اعتنايى به تضاد و تزاحم نخواهد كرد ، حتى اگر طرف مزاحم در نيرومندى خيلى بالاتر از طرف با اطمينان بوده باشد . و حتى اگر باعث از بين رفتن موجوديت طرف مزبور هم بگردد ، باز از آن جهت كه ابديت خود را در فعاليت خويش تأمين كرده است