تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٣٨ - آيا لطف خداوندى ما را به جرم وادار مى سازد ؟

و اين كه موجوديت او وصله خورده باشد ؟ آن چه كه ما بايستى از كرم و عفو خداوندى بهره بردارى كنيم ، مسئلهء اميد است نه ارتكاب جنايت ، يعنى ما با توجه به كرم و لطف پروردگار بايستى همواره اميدوار باشيم و يأس را به خود راه ندهيم ، نه اين كه اين صفت عالى كردگار را سبب سقوط خود قرار بدهيم ، لذا در آيات شريفه چنين بيان مى شود كه اگر كسى بدون توجه به كارى زشت دست يازيد ، اگر واقعاً توبه كند خدا را كريم و قبول كنندهء توبه خواهد يافت .
در اين مورد دنى ديدرو كه از اصحاب دايره المعارف فرانسه است بياناتى دارد كه ما براى توضيح بيشتر آنها را نقل مى كنيم :
« بيان خود را از طبيعت آغاز كردم كه مى گويند : صنع تست و به تو انجام مى دهم كه نامت در روى زمين خدا است . خدا نمى دانم هستى يا نيستى ، اما انديشه‌ام را بر آن مى گذارم كه تو ضمير مرا مى بينى و كردار چنين مى كنم كه در حضور تو باشم . اگر بدانم كه بر خلاف عقل خود يا حكم تو گناهى كرده‌ام از زندگى گذشتهء خود پشيمان خواهم شد ، اما از آينده آسوده‌ام چون همين كه من به گناه خود اعتراف كردم تو از آن مى گذرى در اين دنيا از تو چيزى نمى خواهم ، زيرا - آن چه بايد بشود اگر تو نيستى به طبيعت و اگر تو هستى به حكم تو مى شود . اگر عالم ديگرى هست آن جا از تو اميد پاداش دارم هر چند در اين عالم آن چه كرده‌ام براى خود كرده‌ام . اگر از پى نيكى بروم بارى نبرده‌ام و اگر بدى كنم از تو غافل بوده‌ام . خواه موجود بدانم و خواه ندانم حقيقت و فضيلت تو را دوست مى دارم و از دروغ و نابكارى بيزارم . چنينم كه هستم خواه پاره‌اى از مادهء واجب جاويد باشم و خواه مخلوق تو باشم . اما اگر نيكو كار و مهربانم ابناء نوعم را ، چه تفاوت كه به تصادف نيكو افتاده‌ام و به اختيار خود نيكو كرده‌ام يا فضل و رحمت تو شامل حالم بوده است . » [١] چند مطلب را در اين كلمات ديدرو متذكر مى شويم :

[١] سير حكمت در اروپا ، ج ٢ ص ١٢٢ و ١٢٣ . .