تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٧٠ - چند مسئلهء روشن در مقدمهء شناسايى زمان

چند مسئله عالى در بارهء زمان
١ - زمان و تحليل و تركيب حوادث :

٥ - بديهى است كه اين پديده ( كشش متصل و در جريان ) را به اندازه‌اى مستقل از حركات و تحولات درونى و برونى احساس مى كنيم كه براى آن وجود مستقل يا در برون ذات ( عينى ) يا در درون ذات ( ذهنى يا روانى ) مى پذيريم و مى گوييم : زمان وجود دارد ( يا در طبيعت خارج ) يا ( در درون ذات اعم از ذهن و روان ) . تا اينجا موضوع زمان در مسائل پنجگانه‌اى كه مطرح كرديم روشن است .
اكنون مى بينيم آيا مى توانيم موضوع زمان را در همين مسائل پنجگانه ختم كنيم يا نه ؟ با كمى دقت خواهيم ديد كه با درك مسائل مزبوره توانسته‌ايم تنها گامهايى چند در دهليز ورودى به موضوع برداريم .
چند مسئله عالى در بارهء زمان اكنون مى خواهيم خود را آمادهء ورود به موضوع زمان نموده مسائل عالىترى را مطرح كنيم :
١ - زمان و تحليل و تركيب حوادث :
اگر واحدهاى حوادث منشأ به وجود آمدن زمان در ذهن ما باشد ، اين سؤال مطرح خواهد شد كه ما غالبا مى توانيم در عين مشاهدهء يك حادثهء مجموعى تركيب دهندهء آن مجموعه را كه خود رويدادهاى قبلى است در نظر بگيريم .
( مثلًا حركت قطار را مى بينيم ، ولى مى دانيم كه براى به وجود آمدن حركت قطار ده ها بلكه صدها واحد از رويدادها لازم است . ) در اين هنگام كه يك واحد حادثهء مركب را به حوادث كوچكتر كه به منزلهء عوامل حادثهء مركب مى باشد تحليل مى كنيم ، مى دانيم كه آن حوادث در گذشته روى داده است ، آيا آن كشش متصل در جريان ( زمان ) را كه از حركت قطار انتزاع كرده بوديم در همان لحظهء آغاز تحليل متوقف ساخته و در ذهن خود كشش متصل در جريان ولى منفى ( زمان گذشته ) را درمى يابيم ؟