تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ١٠٢ - محصولات حواس ظاهرى با فرايندهاى حواس درونى در پشت پرده اشتباه نمى شوند

علت اولى سطحىتر و ناچيزتر از دومى و دومى در مقابل سومى سطحىتر و علت سوم به عنوان منشأ دريافت شايستگى عدالت از هر دو علت مزبور عالىتر و مؤثرتر و دايمى تر مى باشد .
اما علت اول كه تنها با ديدن اين كه مردم به انسان عادل احترام مى گذارند ، مشاهده يك روش كه ممكن است صدها علت داشته باشد ، مثلًا اين حالت احترام مانند يك حركت ماشينى در ميان مردم مفروض مرسوم است ، يا از نياكان آنها ديده شده است كه كسى كه بدون توجه به ضمان اجراى كيفرى حقوق مردم را ايفاء مى كند مى گويند ، اين شخصى است كه به حق كسى تعدى نمى كند .
اما معناى حق چيست ؟ وضع روانى اين شخص عادل چرا قابل ستايش است ؟ و اگر محيط عوض شود و در آن محيط احترام به عدالت را مشاهده نكند باز شايستگى عدالت را اعتقاد خواهد كرد ؟ شكى نيست كه علت مزبور با اين سؤالات كارى ندارد بدين معنى كه مسئله شايستگى عدالت ممكن است براى چنين شخصى بر اساس شناختن معناى حق نباشد و نتواند علت قابل احترام بودن وضع روانى شخص عادل را به طور صحيح توضيح بدهد و در تبديل محيطى به محيط ديگر اعتقاد او در باره عدالت دگرگون شود ، به اضافه اين كه اگر براى چنين شخصى سودى بالاتر از احترام مردم پيش بيايد او نخواهد توانست باز با اعتقاد به شايستگى عدالت از آن سود دست بر دارد ، زيرا چنان كه روشن است مسئله مزبور شايستگى خود را از سودى حائز شده است كه ما آن را احترام مردم ناميديم و بدينسان سطحى بودن علت دوم را هم مى توانيم درك كنيم زيرا هنگامى كه مستند شايستگى عدالت گفتگوهاى رؤيايى اشخاص در باره عدالت بوده باشد ، مانند اشعار زيبا و خوشايند كه در اين موضوع سروده مى شود ، ممكن است عدالت به طور كلى و در كالبدى كه اشعار نشان داده است ، براى من خوشايند بوده باشد و اما در موقع پياده كردن و تطبيق به جزييات زندگانى مسئله قيافه ديگرى به خود بگيرد .
چنان كه احتمال دارد كه اگر اشخاصى پيدا شوند كه در باره قدرت و پيروى