آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٤٨٧ - قضاء و قدر از نظر متكلمان شيعه

اندازه گيرى مى‌كند. تقدير شب و روز وَ اللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ.[١] از نظر پى در پى بودن آن دو و بلندى و كوتاهى هريك در طى روزها و سالهاست، نيز قَدَّرْنا فِيهَا السَّيْرَ.[٢] بدين معنى است كه مقدار و اندازه سير در شب و روز را تعيين كرده است.

ولى در آيه ٦٠ سوره حجر إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ‌ كه هلاكت همسر لوط مقدر شده است- همان گونه كه پيشتر گفته شد- او با باقى ماندن در قوم گنهكار «لوط»، شايسته اين عذاب بوده است.

معنى «قدر» در «برآورد شى‌ء و اندازه گيرى آن به گونه كامل» خلاصه مى‌شود.

در پرتو آنچه گفته شد، در معنى قضا و قدر مى‌توان گفت:

آنگاه كه اراده خداى متعال، به آفرينش چيزى و پيدايش آن، يا به تشريع حكمى و انجام آن، تعلق گيرد، نخست آن را از جهات گوناگون برآورد و مقدّر مى‌كند، سپس به پيدايش آن حكم نموده و آن را انجام مى‌دهد. به همين دليل، بهتر است كه به جاى «قضاء و قدر» گفته شود: «قدر و قضاء» چه با اين توضيح، «قدر» بر قضا و انجام مقدم است.

بنابراين، «قضا» ى خدا، از جهت فعل خاص او، عبارت از آفرينش و پيدايش تكوينى او است: إِذا قَضى‌ أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ.[٣] (چون مشيت خدا به آفرينش هر چيزى قرار گيرد، به محض آنكه گويد: موجود باش، همان لحظه موجود شود.) و نسبت به فعل بندگان عبارت است از: امر و الزام انسان براى انجام تكليف‌ وَ قَضى‌ رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ.[٤] (پروردگار تو حكم كرده كه جز او را نپرستيد) يعنى از جهت تكليف، حكم و امر كرده و انجام آن واجب است.

[١] مزمل، ٢٠.

[٢] سبأ، ١٨.

[٣] آل عمران، ٤٧.

[٤] اسراء، ٢٣.