مفهوم آيه، نشان‌دهنده اجبار نيست بدان گونه كه پيمودن راه حق از حوزه قدرت و توانايى آنان خارج باشد، زيرا شيطان جز بر گمراهان مسلط نيست.[١] و جز وسوسه و دعوت به فساد، توانايى ديگرى ندارد. إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى‌ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ. إِنَّما سُلْطانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَ الَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ‌.[٢]- شيطان بر آنان كه ايمان آورده و بر پروردگارشان توكل مى‌كنند، تسلطى ندارد. جز اين نيست كه سلطه او بر كسانى است كه او را سرپرست و دوست خود گرفته‌اند و كسانى كه به سبب او (و اطاعت او) مشرك شده‌اند».

وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ ما أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَ ما أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِما أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ إِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ‌.[٣]- و چون حكم به پايان رسيد (و اهل بهشت از اهل دوزخ جدا شدند) در آن حال، شيطان (براى نكوهش و تمسخر كافران) گويد: خدا به شما به حق و راستى وعده داد و من به خلاف حقيقت. و بر شما (براى وعده دوزخ خود) هيچ حجّت و دليل قاطعى نياوردم (و تنها شما را به وعده‌هاى دروغى فريفتم) پس امروز شما ابلهان كه سخن بى‌دليل مرا پذيرفتيد، مرا ملامت نكنيد، بلكه نفس خود را ملامت كنيد كه امروز نه شما فريادرس من توانيد بود و نه من فريادرس شما. من به شركى كه شما به اغواى من آورديد، معتقد نيستم. آرى در اين روز ستمكاران عالم را عذاب دردناك خواهد بود».

١٩١- آيه ٥٠، سوره نمل: وَ مَكَرُوا مَكْراً وَ مَكَرْنا مَكْراً وَ هُمْ لا يَشْعُرُونَ‌.- آن كافران مكر و حيله بكار بردند و ما آنها را از جايى كه هيچ نفهميدند، به كيفر مكرشان رسانيديم».

قوم صالح پيامبر (ص) توطئه كردند كه بر او و خاندانش شبانه حمله برند و آنان را بكشند و به ولىّ خون او بگويند كه ما شاهد هلاكت آنان نبوديم.[٤] ليكن پيش از

[١] مفهوم آيه ٤٢ سوره حجر.

[٢] نحل، ٩٩- ١٠٠.

[٣] ابراهيم، ٢٢.

[٤] مضمون آيه ٤٩ از سوره نمل.