«اشعرى» براى نفى لزوم حكمت- در آنچه خداى متعال انجام مى‌دهد- با كوششى بسيار، اين آيه را دستاويز قرار داده است، به گمان اينكه آيه نشان‌دهنده بى‌مسئوليتى خداى متعال در برابر اعمالش چه خوب و چه بد است. زيرا خوب و بد- و به اصطلاح، حسن و قبح- ذاتى نيستند، بلكه اعتبارى مى‌باشند. اشاعره بر اين باورند كه كار زشت از خداى متعال زيباست و اگر از سوى غير خدا باشد، زشت است.

پاسخ: به برهان قطعى، ثابت شده است بلكه از ضروريات دين است- كه خداى متعال، حكيم باشد و به عبث و بيهوده‌كارى را انجام نمى‌دهد آنچه در پيدايش آن، مقصودى و فايده‌اى نباشد، نمى‌آفريند:

وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ. لَوْ أَرَدْنا أَنْ نَتَّخِذَ لَهْواً لَاتَّخَذْناهُ مِنْ لَدُنَّا إِنْ كُنَّا فاعِلِينَ. بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ فَإِذا هُوَ زاهِقٌ وَ لَكُمُ الْوَيْلُ مِمَّا تَصِفُونَ‌.[١]- ما آسمان و زمين و آنچه بين زمين و آسمانست، به بازيچه نيافريديم. و اگر ما مى‌خواستيم جهان را به بازى گرفته و كارى بيهوده انجام دهيم، مى‌كرديم. احدى را هم بر ما قدرت اعتراض نبود. ولى چنين نيست، بلكه هر چه را آفريده‌ايم، طبق حكمت و مصلحت است. بلكه ما (علاوه بر آنكه هيچ كار باطل نمى‌كنيم) هميشه حقّ را بر باطل پيروز مى‌گردانيم تا باطل را نابود سازد، و واى بر شما مردم جاهل كه خدا را به وصف كار باطل و بازيچه متصف گردانيديد».

مسلّم است خداى متعال، نسبت به آنچه انجام مى‌دهد، مورد پرستش قرار نمى‌گيرد، زيرا آنچه او انجام دهد، درست و صواب است و موافق با حكمت و مصلحتى است كه پيدايش آن را ايجاب كرده است. بنابراين، بى‌شك، هر چه خدا انجام دهد، زيبا و خوب است. ولى اگر انجام‌دهنده كار، كسى باشد كه افزون بر كارهاى نيك، كار زشت هم از او سر مى‌زند، جاى آن است كه علت انجام آن كار را از وى بپرسند كه اين امر، افعال خداى حكيم را به هيچ روى در بر نمى‌گيرد.

آيه مورد گفتگو، كنايه از كمال عزّت خداى متعال است كه هر چه بخواهد

[١] انبياء، ١٦- ١٨.