آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ٢٦١ - درس صد و هفدهم حل شبهههاى جبرگرايان

همان گونه كه در مثال سوختن و سوزاندن به آتش، تشريح گرديد و اين سخن، مطلبى بديهى است و اندكى ابهام بر آن نيست.

٢٤- در صورتى كه به تأثير دو قدرت مستقل، با يكديگر بر مقدورى غير از مقدور ديگر قائل باشيم، آن گونه كه ثنويه بر آنند، لازمه تأثير قدرت آدمى در پيدايش فعل، شريك بودن با خدا در آفرينش و پيدايش است. اما وقتى يكى از دو قدرت در طول و امتداد قدرت ديگر بر طبق سنت خدا در دستگاه آفرينش و بر پايه حكمت تكليف و آزمايش قرار دارد، نه تنها شرك نيست، بلكه توحيد خالص است كه اين نكته بر خردمندان پوشيده نيست.

٢٥- اين مطلب كه اگر آدمى آفريننده افعال خود باشد، آگاه به جزئيات آن است، در هنگامى است كه همه اين جزئيات را او پديد آورد و از قصد و اختيار او ناشى شود. ولى اگر اجمالا كار انجام شده، ناشى از قصد و نيّت او باشد و الزاما برخى از خصوصيات آن، خارج از اختيار او واقع شود، لازمه آن، علم او- كه فاعل آن فعل است- به اين خصوصيات نيست. در مثال راه رفتن، آنچه مورد قصد و نيّت رهرو است، برداشتن پاى خود و نهادن به سمت جلو در جهتى خاص است و اين مقدار منسوب به او و به اختيار و قصد و اراده خاص اوست. ولى مسافت بين دو گام او و تعداد گامهايى كه برمى‌دارد، از قصد و اراده او سرچشمه نمى‌گيرد و به عنوان رفتار اختيارى منسوب به او نخواهد بود. از اين گونه است حركات اندامها و اعصاب او و ديگر چيزهايى كه بيرون از اراده و اختيار خاصّ اوست و هيچ‌يك از آنها به او نسبت داده نمى‌شود.[١] ٢٦- وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ.[٢] (بسيارى از جن و انس را براى دوزخ آفريديم.) اين آيه مانند آيه ٨ از سوره قصص است كه مى‌گويد: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَ حَزَناً. (اهل بيت فرعون [آسيه‌] موسى را [در حالى كه طفلى شيرخوار در صندوق و بر روى‌

[١] آيت اللّه العظمى خويى( دام ظله)، محاضرات، ج ٢، ص ٤٤- ٤٥.

[٢] اعراف، ١٧٩.