آموزش علوم قرآن ط سازمان تبليغات - معرفت، محمد هادى - الصفحة ١٣ - درس نود و هفتم إحكام و تشابه

درس نود و هفتم إحكام و تشابه‌

«إحكام» به معنى محكم و استوار كردن است و سخنى كه به روشنى، نمايانگر معنى و مفهومى معين است و مفاهيم و معانى ديگرى در بر نداشته باشد، با اين كلمه توصيف مى‌شود. إحكام، مأخوذ از «حكم»- به فتح- به معنى منع و بازداشتن است و «حكمة اللّجام»- به فتح حروف- يعنى آن بخش از دهانه اسب كه به طرفين داخل دهان احاطه دارد، از همين ماده است. «حكمة اللّجام» به اين دليل، به اين نام، ناميده شده كه اسب را از سرعت، بازمى‌دارد (ابن فارس). بنابراين، «إحكام سخن»، به معنى متقن و استوار بودن آن، براى تعبير و بيان مقصود و مفهوم سخن است.

مانند بيشتر آيات حقوقى و اندرزها و آداب و رسوم مذكور، در قرآن مجيد كه مفاهيم آنها روشن است.

«تشابه» از «تشابه الوجوه» گرفته شده است، يعنى همانندى و شباهت وجهى از آن وجوه با وجه ديگر آن، به گونه‌اى كه سخنى، چند وجه از معانى را در برداشته باشد و از اين جهت است كه در چنين سخنى وجه و معنى اصلى مورد نظر، پوشيده و مخفى است. «راغب اصفهانى» مى‌گويد: «محكم آن است كه از حيث لفظ و معنى، شبه‌اى عارض آن نشود و در معرض شبهه نباشد و متشابه آن است كه ظاهر آن، از مقصود و منظور خبر نمى‌دهد و معنى مورد نظر گوينده را آشكارا بيان نمى‌كند».

اين تعريف، عام و كلى متشابه است و به همين دليل، گاهى با مبهم به يك معنى است، درحالى‌كه «مبهم» به‌وسيله تفسير، واضح و روشن مى‌شود و متشابه نيازمند تأويل است، مانند بيشتر آياتى كه درباره آفرينش و تقدير و صفات و افعال است.