تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٤٢٩ - اگر چشم كج شود و يكى را دو ببيند و اين سؤال مطرح شود كه چرا يك موجود دو موجود ديده مى شود ؟ جوابش راست كردن چشم است

((٨٥٤)) چشم كج كردى دو ديدى قرص ماه چون سؤال است اين نظر در اشتباه
((٨٥٥)) راست گردان چشم را در ماهتاب تا يكى بينى تو مه را نك جواب
اگر چشم كج شود و يكى را دو ببيند و اين سؤال مطرح شود كه چرا يك موجود دو موجود ديده مى شود ؟ جوابش راست كردن چشم است تشبيهى كه در دو بيت فوق آمده است در نوع خود بىنظير است . ما همين مثال را كه جلال الدين آورده است توضيح مى دهيم : كج شدن چشم و دو ديدن قرص ماه با اقسام گوناگونى قابل تصور است :
يك - عمدا و از روى آگاهى چشم خود را كج كنيم ، قرص ماه را كه يكى است ، دو خواهيم ديد .
دو - از روى اشتباه و خطا چشم خود را كج كنيم ، قرص ماه را كه يكى است ، دو خواهيم ديد .
سه - از روى اضطرار چشم خود را كج كنيم به همان ترتيب . . . چهار - از روى اجبار چشم خود را كج كنيم ، باز به همان ترتيب . . . سپس در آن حال كه قرص ماه را دو مى بينيم هزاران مغالطه ها و سفسطه ها در بارهء ذى حق بودن خويش صورت بدهيم .
در بارهء كرهء ماه و محل آن در منظومهء شمسى اولًا و در كهكشان مربوط ثانياً و در كيهان ثالثاً هزاران معلومات داشته باشيم ، در هيچ يك از اقسام چهارگانهء فوق و با هيچ يك از آن مغالطه ها و معلومات قرص ماه كه يكى است دو نخواهد گشت .
اگر بخواهيم به اين سؤال كه چرا اين شخص قرص ماه را كه يكى است دو مى بيند