شرح تجريد الاعتقاد - الشعراني، ابو الحسن - الصفحة ١٩٠ - ماهيت مكان

سخن خويش توجه ندارند و نميدانند خودشان چه مى‌گويند.

محقق لاهيجى قدس سرّه در شوارق فرموده است آن فضاى موهوم كه متكلمان گويند (عين عقيده طبيعيان زمان ماست) البته باطل است چون چيزى را موهوم ميگويند كه همه لوازم وجود را براى آن ثابت ميكنند. اما فضاى موهوم باين معنى كه انسان از اختلاف آمد و شد اجسام در يك مكان و پر شدن و خالى شدن و امثال آن چيزى انتزاع كند كه گوئى جائى است براى آنها آماده و وجود آن را بمعنى وجود منشأ انتزاع بدانيم مانند ذوقيت نه وجود مستقل چنانكه افلاطون و پيروان او گفتند صحيح است و قول صاحب شوارق با قول ارسطو تفاوت بسيار ندارد از اين جهت خوانندگان را مخير كرده است ميان قول ارسطو يا قول خود و اگر متفاوت بود تخيير در امور عقلى نامعقول است اما قول متكلمين و بعد مفطور را قطعا باطل كرده است.

(جلد دويم شوارق شماره صفحه ندارد و اگر كسى خواهد خود بشمارد در صفحه ٥٣)

و اعلم أنّ البعد منه ملاق للمادّة و هو الحالّ في الجسم و يمانع مساويه و منه مفارق تحلّ فيه الأجسام و يلاقيها بجملتها و يداخلها بحيث ينطبق على بعد المتمكّن و يتّحد به و لا امتناع لخلوّه عن المادّة.

بدان كه بعد يعنى امتداد دو قسم است يكى آنكه با ماده است و حلول در جسم كرده و نميگذارد چيزى باندازه او در مكان او آيد و با هم باشند و ديگر بعدى است جدا از ماده يعنى طول و عرض است بى‌ماده كه اجسام در آن قرار ميگيرند و در آن ميگنجند و اين طول و عرض تا خالى است تنها است و چون جسمى در آن داخل شود با طول و عرض فضائى كه در آن قرار گرفته منطبق و يكى ميشود و محال‌