شرح تجريد الاعتقاد - الشعراني، ابو الحسن - الصفحة ١٥٦ - استشهاد امام جعفر صادق عليه السلام بقول ارسطو در اينكه جهان عبث آفريده نشده است

مراد وى إنكار اتفاق است بدان معني كه سبب ندارد نه آن كه نادر است.

و العلّة مطلقا قد تكون بسيطة و قد يكون مركّبة.

مسأله شانزدهم- هر يك از چهار علت گاه بسيط است و گاه مركب- علت فاعلى بسيط مثل آنكه يك تن سنگى را بجنباند و مركب آنكه چند تن ماده بسيط مانند آب و هر عنصرى چون آهن برأى مردم زمان ما، ماده مركب مانند زاج و مازو براى مركب.

صورت بسيط مانند صورت عناصر و مركب مانند انسان مركب از صورت استخوان و گوشت و غير آن.

غايت بسيط مانند رفتن براى خريدن متاعى و مركب مانند خريدن متاع و ملاقات دوستان.

و بعضى گويند علت مركب معقول نيست زيرا كه از وجود علت بايد وجود معلول لازم آيد و از عدم علت عدم معلول و اگر علت مركب باشد تنها يك جزء على البدل علت است و اجزاى ديگر علت نيست مثلا اگر ده مرد بايد تا يك پاره سنگ بردارند و يكى كم باشد سنگ برداشته نميشود و آن نه مرد ديگر اثرى ندارند. بيان ديگر آنكه اين ده مرد اگر هر يك تنها ميتوانند سنگ را بردارند پس علت مركب نيست و اگر بعضى ميتوانند و بعضى نميتوانند باز همان‌ها كه ميتوانند علتند نه همه و اگر هيچ‌يك تنها نميتوانند مگر همه ده مرد يكديگر را يارى كنند باز يكى على البدل علت است چون هيچ‌يك اولى نيستند از ديگرى و اگر مجموع را علت ميشمارى و علت از افرادى فراهم آمده كه هيچ‌يك نيروئى براى برداشتن سنگ ندارند پس از مجموع آنها نيز نيروئى بوجود نيايد و از جمع چند هيچ چيزى حاصل نشود و اگر گوئى پس از اجتماع ده جزء مثلا جزء يازدهمى (هيئت) پديد مى‌آيد و آن جزء يازدهم چون ضم شود معلول موجود گردد گوئيم آن جزء يازدهم معلول آن ده جزء است و ده جزء علت آن و علت مركب ثابت ميگردد.