شرح تجريد الاعتقاد - الشعراني، ابو الحسن - الصفحة ١٩٧ - اختلاف در خلاء

انگارد و ميتواند از جاى خود خطهاى غير متناهى بنواحى و اطراف خود بكشد بوهم و بهرجا اشاره كند و از اين جهات فوق و سفل يعنى بالا و پائين طبيعى هستند و بسته بفرض انسان نيست چون وقتى انسان نبود باز سنگ بطرف پائين مى‌افتاد و بخار آب بجانب بالا ميرفت اما طرف راست و چپ بسته بتصور انسان است و باختلاف جاى افراد مختلف ميشود. سرش باعتقاد فلاسفه قديم آن است كه بالا عبارت است از نزديكى بفلك اعظم و هر چه بدان نزديك‌تر باشد بالاتر است و پائين عبارت است از دورى از فلك اعظم و هر چه دورتر باشد پائين‌تر است. چون مركز كره مجوف دورترين نقطه است از جرم فلك پس پائين عبارت است از مركز فلك و كره زمين كه بنظر آنان در مركز قرار دارد پائين بود و گرداگرد زمين از همه طرف هر چه دور ميشد بالا بود گوئى اين از خواص فلك است كه سبكها را كه لطيف و مناسب اويند بسوى خود ميبرد و سنگين را بدور ميراند.

بعقيده طبيعيان عصر ما مطلب برعكس اين است يعنى محدد جهات يا تميز دهنده بالا و پائين خود زمين است سنگين را بطرف خود جذب ميكند و سبك را ميراند.

و اين قول در زمان قديم نيز طرفدار داشت يا احتمال آن ميدادند ابو على بن- سينا رد كرده است كه اگر افتادن سنگين بجذب زمين باشد هر چه سبك‌تر باشد بايد بهتر جذب كند آهن‌ربا خرده آهن را بهتر جذب ميكند و قطعه آهن بزرگتر را ديرتر يا ممكن است هيچ جذب نكند و خود گويد اين ميل است در خود جسم سنگين كه مى‌افتد و هر چه بزرگتر است ميلش بيشتر است و محاجه در اين امور فائده بسيار ندارد گرچه اهل زمان ما بجهت توجه شديد بماديات براى آن ارزش بسيار قائلند.

اگر گوئى جذب اجسام اختراع نيوتن فرنگى است و ابو على بن سينا از آن خبر نداشت تا رد كند گوئيم جاذبه در صدر اسلام قولى معروف بود چنانكه پيش از اين گفتيم و در شوارق از ثابت بن قره نقل كرده است كه افتادن اشياء سنگين بجاذبه زمين است اما نيوتن و كسان او خبر نداشتند و پنداشتند اين از اسرار مكشوفه او است.