شرح تجريد الاعتقاد - الشعراني، ابو الحسن - الصفحة ٢٩٧ - فى البحث عن الملموسات

مثلا خاك از آب سنگين‌تر است و هوا از آب سبكتر.

و الميل طبيعىّ و قسريّ و نفسانيّ.

ميل فشارى است كه جسم چون آماده حركت باشد بلمس ادراك ميشود و چون خواهى آن را از حركت بازدارى نيز فشار آن را احساس ميكنى و متكلمان اين ميل را اعتماد گويند و آن سه قسم است: طبيعى مانند آنكه سنگ بپائين مى‌افتد بسبب فشار طبيعى او سوى مكان خويش و قسرى مانند جسم سنگين كه سوى بالا پرتاب كنى و ميل نفسانى مانند حيوان يا انسان كه بيك سوى آهنگ حركت كنند و مانند ميل ساق گياه ببالا هنگام روئيدن.

و هو العلّة القريبة للحركة و باعتباره يصدر عن الثّابت متغيّر.

گرچه علت اصلى حركت يا طبيعت است يا قاسر يا نفس در حركات نفسانى، اما اين‌ها امر ثابت‌اند و بلا واسطه علت حركت كه امر متغير است نميشوند اما ميل واسطه است ميان علت اصلى و حركت و بعبارت ديگر علت قريب است، از جهتى مربوط بثابت است و از جهتى بمتغير.

و مختلفه متضاد.

دو ميل مختلف ضد يكديگرند چون ممكن نيست در جسم فشار بدو طرف باشد اما هرگاه دو حركت مختلف يكى ذاتى و ديگرى عرضى در جسم ممكن باشد دو ميل هم ممكن است مانند كسى كه در كشتى نشسته كشتى براهى ميرود و انسان بر خلاف جهت كشتى حركت ميكند.

و لو لا ثبوته لتساوي ذو العائق و عادمه.

دليل بر ثبوت ميل طبيعى است- انسان چون نيروى محركه را هر چه باشد با ماده‌