شرح تجريد الاعتقاد - الشعراني، ابو الحسن - الصفحة ٢٩٩ - فى البحث عن الملموسات

بر حسب آن كه جهات شش است اعتماد بطرف فوق نوعى است و بطرف پائين نوع ديگر و غير ذلك و چند اعتماد كه همه بيك جانبند از يك نوعند و متماثل مانند همه اجسام كه بزير مى‌افتند و شارح علامه فرمود ابو هاشم و ابو على‌[١] در ميل‌هاى مختلف اختلاف كردند ابو هاشم گفت متضاد نيستند چون جسم كه سوى بالا پرتاب شود بقسر هنوز ميل بزير دارد و مقاومت ميكند پس دو ميل بجانب بالا و پائين در آن جمعند همچنين حلقه كه دو تن با قوه متساوى از دو طرف بكشند دو ميل مختلف در آن جمع شده‌اند و ابو على گفت دو ميل متضادند و بحث در آن فائده ندارد و با اينكه متكلمين در آن بحث كردند از مسائل اصول دين نيست.

و منه الثّقل و آخرون منهم جعلوه مغايرا.

سنگينى در اجسام هم ميل و اعتماد است و آن عبارت است از اعتمادى كه علت حركت بپائين باشد و ابو على گفت سنگينى از بسيارى اجزاء جسم و در هم فشردگى آن است يعنى چيزى غير ميل نيست و شارح علامه فرمود اين صحيح نيست زيرا كه بر اجسام خفيف مانند دود هر چند اجزاى بسيار بيفزائيم مانند آهن نميسود. بلكه سبك است و ببالا ميرود مثلا دود بسيار كه البته وزنش بيش از يك دانه ماش است دود ببالا ميرود و ماش بزمين مى‌افتد.

و منه لازم و مفارق.

اعتماد دو قسم است لازم و مفارق اعتماد لازم فشار ببالا و پائين است در اجسام سبك و سنگين زيرا كه هميشه با اجسام هست و ميل مفارق فشار بجهات اربع است كه بعلتى حادث ميشود.

و يفتقر إلى محلّ لا غير.

اعتماد بيك محل نيازمند است و بيشتر نه. اما آنكه بيك محل نيازمند است‌

[١]مراد ابو على جبائى است از مشاهير معتزله‌