شرح تجريد الاعتقاد - الشعراني، ابو الحسن - الصفحة ١٣٤ - يك چيز محال است هم فاعل باشد و هم قابل

وجود ممكن است مخالف باشد يا مماثل. و علت در اين كلام شامل معدات هم ميشود.

شارح علامه قدس سرّه نكته ديگرى بر متن افزوده است و از توابع اين مسأله است كه با فرض مماثلت علت و معلول آيا بايد علت از معلول قويتر باشد يا علت مساوى با معلول يا ضعيفتر از آن هم ممكن است مثلا از آتش ضعيف آتشى قويتر برخيزد يا از نورى ضعيف نورى قويتر پديد آيد علامه فرمود اگر شرط تأثير كامل نباشد يا مانعى از تاثير موجود باشد ممكن است معلول مساوى علت اما قويتر از علت ممكن نيست و سخن علامه با آنكه در ايجاز افراط نموده است همه مطالب چند صفحه از شفا را در يك خط گنجانيده بى‌آنكه از معنى چيزى فروگذارد و هر كه تفصيل خواهد بشفا و شوارق يا اسفار رجوع كند و هر كه مختصر خواهد كلام علامه كافى است و ما گوئيم معلول هرگز قويتر از علت نيست اما اگر در بروز صفت از علت شرطى مفقود باشد يا مانع و مصادم موجود، شايد مساوى باشند مثلا حرارتى كه از حرارت ديگر برخيزد قويتر از حرارت اول نيست. چون زيادتى حرارت در معلول ممكن است و ممكن محتاج بعلت و در خود علت اين زيادتى نيست پس زيادتى معلول بايد بى‌علت ايجاد شده باشد و آن محال است همچنين نورى كه از چراغ برخيزد قويتر از خود چراغ نيست و روشنائى ماه كه از خورشيد گرفته شده قويتر از خود خورشيد نيست. اما معلول مساوى علت باشد دليل بر محال بودن آن نداريم.

اگر حرارت و روشنائى و امثال آن را در معلول قويتر از علت بينى مانند آتش كبريت كه در انبار پنبه آتش قويتر از خود پديد آورد و حرارت و روشنائى كه در طبقات فوقانى هوا ضعيف است و نزديك زمين بسبب انعكاس، حرارتى قويتر و روشنائى فروزنده‌تر ايجاد ميشود و امثال آن بسيار است نبايد پنداشت كه معلول قوى از علت ضعيف برخاسته بلكه افزونى آتش انبار پنبه بسبب كثرت ماده است در آن، بارى آنچه در آغاز نظر قويتر از علت مى‌بينيم معلول حقيقى علت نيست بلكه علت نسبت بآن از معدات است و از اين قبيل آتش كبريت علت آتش انبار پنبه نيست بلكه معد