از پيش گفته شد كه شعر فارسى بيشتر برحسب وزن و قافيه طبقه‌بندى ميشود و طبقه‌بندى از جهت نوع موضوع، در درجه دوم است. در كتاب گلستان، فقط از انواع شعر فارسى، مثنوى و قطعه و رباعى و گاهى يك بيت تحت عنوان فرد مى‌بينيم و بندرت هم مصراعى در خلال نثر درج ميشود اما بطور كلى شعر فارسى را به ده نوع تقسيم كرده‌اند:

١- مثنوى: منظومه‌اى است كه هردو مصراع آن به يك قافيه باشد. اين نوع شعر، از مختصات زبان فارسى است و شبيه با نوع‌tennoS در زبان فرانسه ميباشد. چون در سرودن مثنوى، شاعر گرفتارى قافيه را ندارد ميتواند داستانهاى مفصل رزمى و بزمى و عرفانى را در اين قالب بريزد، مانند داستانهاى رزمى شاهنامه فردوسى و شاهنامه دقيقى و گرشاسبنامه اسدى و سالارنامه شيخ احمد كرمانى و همچون داستانهاى بزمى حكيم نظامى و امير خسرو دهلوى و عبد الرحمن جامى و مانند مثنوى عرفانى مولانا جلال الدين بلخى و منطق الطير و الهى‌نامه عطار و حديقة الحقيقه سنائى و بوستان شيخ اجل سعدى شيرازى و جام جم اوحدى و گلشن راز شيخ محمود شبسترى.

٢- رباعى) niartauQ (: منظومه‌اى است مركب از چهار مصراع كه مصراعهاى اول و دوم و چهارم آن به يك قافيه است و ممكن است مصراع سوم هم با همان قافيه آيد. وزن معروف آن به بحر هزج مثمن اخرب مقبوض ابتر يا ازلّ است بر وزن مفعول مفاعلن مفاعيلن فع يا فاع.

سرودن رباعى بيشتر از شعراى خراسان است و حكيم عمر خيام و ابو سعيد ابو الخير و ابن يمين و سعدى را رباعياتى بس لطيف است و اكثر شعرا در ديوان خود رباعياتى دارند چه بوسيله رباعى مضمونهاى كوتاه پرمعنى يا لطيف و گاهى هجائى ادا ميشود.

٣- دوبيتى: شعرى است مركب از چهار مصراع كه مصراعهاى اول و دوم و چهارم آن بيك قافيه باشد و ممكن است مصراع سوم نيز با همان قافيه آيد و فرقش با رباعى اين است كه مقيد به وزن خاص نيست لكن غالبا ده هجائى است مانند دوبيتى‌هاى باباطاهر و بيشتر ترانه‌هاى شيراز و فهلوياتى كه يادگار ادب فارسى پيش از اسلام است. گاهى در منظومه دوبيتى، مصراع اول با مصراع سوم هم‌قافيه است و مصراع دوم با مصراع چهارم به يك قافيه ميباشد.

مثال:

اول ارديبهشت ماه جلالى‌		بلبل گوينده بر منابر قضبان‌
بر گل سرخ از نم اوفتاده لآلى‌		همچو عرق بر عذار شاهد غضبان‌

يادآورى: اين نوع قافيه‌بندى در اشعار فرانسه و زبانهاى ديگر اروپايى بسيار معمول است و برخى تصور كرده‌اند كه اين نوع دوبيتى در زبان فارسى، ابداعى است و حال آنكه نمونه آن را از گلستان شيخ نشان داديم. آنچه تازگى دارد قطعه‌هايى است كه از چندين دوبيتى‌