هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً برخى گفته‌اند كه چون موسى تربيت‌يافته خاندان فرعون بوده احتمال ميداده است كه مأخوذ به حيا شود و وظيفه خود را نتواند ايفا كند برخى ديگر در ذيل اين بيان گفته‌اند كه چون زن فرعون، موسى را به فرزندى گرفت فرعون او را عزيز داشت. روزى موسى با ريش فرعون كه گوهرنشان بود بازى ميكرد. ناگهان ريش او را سخت كشيد و با اين عمل نسبت به فرعون، اهانت روا داشت. پادشاه مصر سخت برآشفت و رفتار او را بر دشمنى حمل كرد اما زوجه فرعون، مدعى شد كه موسى، كودكانه رفتار كرده است و گوهرهايى كه ريش فرعون را مى‌آراست كودك را بخود جلب كرده است. ازاينروى بعنوان آزمايش، پيشنهاد شد كه مجمرى آتش و طشتى پر از زر و گوهر پيش موسى بگذارند و ببينند موسى كدام را انتخاب خواهد كرد. موسى خواست دست بجانب زر و گوهر برد، فرشته‌اى دست او را بگرفت و بطرف آتش برد. موسى اخگرى از آن برداشت و بر زبان خود گذاشت و زبانش سوخت از آن روز، موسى به لكنت زبان مبتلى شد و عوام يهود هم، با لكنت زبان گفتگو ميكنند. برخى مفسران با اين توجيه ميگويند: همراهى هارون با موسى جهت تدارك لكنت موسى با فصاحت هارون بوده است.

(٧٧) شدت نيكان روى در فرج دارد ....

______________________________ (٣٩٧)- فرج: بفتحتين لفظ عربى است بمعنى گشايش.

(٣٩٨)- نشيب: بكسر نون، لفظ فارسى است در مقابل بالا. شيب هم بهمين معنى است. نشيب و شيب هردو در اوستا و پهلوى، ريشه دارد.

مقصود سعدى از اين عبارت روشن است و احتياج به توضيح ندارد. اما فرج بعد از شدت و روى نمودن سعادت پس از سختى‌ها، يكى از موضوعات ادبى شده. نخستين كسى كه در باب اين موضوع به عربى كتاب نوشته، ابى الحسن عمر بن محمد متوفى به سال ٣٢٨ بوده.

پس از وى ابن ابى الدنيا ابراهيم بن على متوفى به سال ٣٨١ تحت اين عنوان در باب تصوف كتابى به رشته تحرير درآورده و اين تأليف را سيوطى با زياداتى ملخص كرده و «الارج فى الفرج» ناميده است.

سومين مؤلف در اين موضوع، ابو على محسن بن على القاضى التنوخى به سال ٣٨٤ است. كتاب وى در سال ١٩٠٣ ميلادى در مصر بطبع رسيده و بوسيله لطف اللّه بن حسن التوقانى مقتول به سال ٩٠٠ هجرى به فارسى ترجمه شده است.

در زبان فارسى، «الفرج بعد الشدة» تأليف اسعد بن الحسين الدهستانى مشتمل بر سيزده‌