شرح گلستان

فهرست فصول كتاب

سرآغاز

مآخذ كتاب

گفتار نخست مفهوم ادب و ادبيات - منشأ روانى ادبيات - هدف ادبيات - كيفيت تطور ادبيات - انواع ادبيات

قسمت اول مفهوم ادب و ادبيات

قسمت دوم - منشأ روانى ادبيات

قسمت سوم - هدف ادبيات

قسمت چهارم - كيفيت تطور ادبيات

قسمت پنجم - انواع ادبيات

انواع نثر از جهت نوع موضوع

اثباتى

قسم تعليمى

نوع مراسلاتى

نوع خطابى

1 - نوع تراژدى -

2 - نوع كمدى -

3 - نوع دراماتيك -

گفتار دوم تصوف و عرفان

قسمت اول - مبدأ اشتقاق تصوف و عرفان

قسمت دوم - عوامل تشكيل افكار صوفيانه در اسلام

قسمت سوم - مبناى فلسفى تصوف

قسمت چهارم - روشهاى اخلاقى

قسمت پنجم - تشكيلات و هدفهاى صوفيان

قسمت ششم - كتب مهم در باب تصوف و عرفان

قسمت هفتم - انعكاس تصوف در ادبيات فارسى

قسمت هشتم - وظيفه ما در برابر عرفان اسلامى يا آيين جهانى

گفتار سوم تاريخ تحول نثر فارسى تا زمان شيخ

قسمت اول - مزاياى زبان فارسى كه امروز به آن تكلم ميكنيم

قسمت دوم - ادبيات فارسى از زمان هخامنشيان تا انقراض دولت ساسانى

قسمت سوم - ادبيات ايران در سه قرن اول هجرى

قسمت چهارم - نثرنويسان زمان سامانيان و دوره اول غزنويان

قسمت پنجم - نثرنويسان پارسى از دوره دوم غزنوى و عصر سلجوقى تا فتنه مغول

قسمت ششم - فارسىنويسان اوايل قرن هفتم هجرى كه معاصر يا قريب به عصر شيخ اجل سعدى شيرازيند

گفتار چهارم شناسايى مقام سعدى

قسمت اول - نام و كنيه و تولد و وفات سعدى شيراز

قسمت دوم - زندگانى شيخ اجل

قسمت سوم - آثار سعدى

گفتار پنجم معرفى گلستان سعدى

قسمت اول - وصف اجمالى گلستان

قسمت دوم - گلستان از نظر انديشههاى اخلاقى

قسمت سوم - گلستان از نظر سبك

قسمت چهارم - پيروى از سبك گلستان

قسمت پنجم - ترجمههاى گلستان

الف - ترجمههاى گلستان بزبان فرانسه

ب - ترجمههاى آلمانى

ج - ترجمههاى انگليسى

د - ترجمههاى عربى

ه - ترجمههاى تركى

و - ترجمه در زبانهاى ديگر

قسمت ششم - شرحهايى كه بر گلستان نوشته شده

گفتار ششم سخنى چند در باب شعر - گفتگوى كوتاهى در باب قافيه - مختصرى از علم عروض - اوزان عروضى ابيات و قطعههاى گلستان - انواع شعر فارسى - آرايشهاى سخن در گلستان

قسمت اول - سخنى چند در باب شعر

قسمت دوم - گفتگوى كوتاهى در باب قافيه

قسمت سوم - مختصرى از علم عروض

مبحث اول تعريف علم عروض

مبحث دوم افاعيل عروضى

مبحث سوم بحور عروضى

نامهاى بحور عروضى

مبحث چهارم تقطيع

مبحث پنجم زحافات و علل ساده

قسمت چهارم - اوزان عروضى كه ابيات و قطعههاى منظوم گلستان به آن سروده شده است

قسمت پنجم - انواع شعر فارسى

قسمت ششم - آرايشهاى سخن در گلستان

2 - ترصيع

3 - مجاز \

4 - تشبيه \

5 - تمثيل \

6 - استعاره \

7 - كنايه \

8 - توريه

9 - تلميح \

10 - اقتباس \

11 - طى و نشر يا لف و نشر

12 - جمع و تقسيم

13 - طباق و تضاد

14 - كلام جامع

15 - ارسال المثل

16 - حسن التعليل

17 - اشتقاق

18 - مراعاة النظير

19 - تجنيس يا جناس

20 - قلب معنى\

ديباچه گلستان

سبب تأليف كتاب

شرح ديباچه

تعليقات بر ديباچه گلستان

سبب تأليف گلستان

باب اول گلستان

باب اول - در سيرت پادشاهان

حكايت(1)

حكايت(2)

حكايت(3)

حكايت(4)

حكايت(5)

حكايت(6)

حكايت(7)

حكايت(8)

حكايت(9)

حكايت(10)

حكايت(11)

حكايت(12)

حكايت(13)

حكايت(14)

حكايت(15)

حكايت(16)

حكايت(17)

حكايت(18)

حكايت(19)

حكايت(20)

حكايت(21)

حكايت(22)

حكايت(23)

حكايت(24)

حكايت(25)

حكايت(26)

حكايت(27)

حكايت(28)

حكايت(29)

حكايت(30)

حكايت(31)

حكايت(32)

حكايت(33)

حكايت(34)

حكايت(35)

حكايت(36)

حكايت(37)

حكايت(38)

حكايت(39)

حكايت(40)

حكايت(41)

شرح باب اول

تعليقات بر باب اول گلستان باب اول در سيرت پادشاهان مشتمل بر 41 حكايت

حكايت«1» پادشاهى به كشتن بيگناهى اشارت فرمود

حكايت«2» يكى از ملوك خراسان سلطان محمود سبكتكين را بخواب چنان ديد

حكايت«3» ملكزادهاى را شنيدم كه كوتاه بود و حقير

حكايت«4» طايفهاى دزدان عرب بر سر كوهى نشسته بودند

حكايت«5» سرهنگزادهاى را بر در سراى اغلمش ديدم

حكايت«6» يكى را از ملوك عجم حكايت كنند

حكايت«7» پادشاهى با غلامى عجمى در كشتى نشست

حكايت«8» هرمز را گفتند وزيران پدر را چه خطا ديدى

حكايت«9» يكى از ملوك عرب، رنجور بود در حالت پيرى

حكايت«10» بر بالين تربت يحيى پيغامبر

حكايت«11» درويشى مستجاب الدعوه در بغداد پديد آمد

حكايت«12» يكى از ملوك بىانصاف پارسايى را پرسيد

حكايت«13» يكى از ملوك را شنيدم كه شبى در عشرت روز كرده بود

حكايت«14» يكى از پادشاهان پيشين در رعايت مملكت سستى كردى

حكايت«15» يكى از وزراء معزول شده به حلقه درويشان درآمد

حكايت«16» يكى از رفيقان شكايت روزگار نامساعد نزد من آورد

حكايت«17» تنى چند در صحبت من بودند

حكايت«18» ملكزادهاى گنج بسيار از پدر ميراث يافت

حكايت«19» آوردهاند كه نوشيروان عادل را در شكارگاهى صيدى كباب مىكردند

حكايت«20» وزيرى غافل را شنيدم كه خانه رعيت خراب كردى

حكايت«21» مردمآزارى را حكايت كنند

حكايت«22» يكى را از ملوك، مرضى هايل بود

حكايت«23» يكى از بندگان عمروليث گريخته بود

حكايت«24» گويند ملك زوزن را خواجهاى بود كريم النفس

حكايت«25» يكى از ملوك عرب متعلقان ديوان را فرمود

حكايت«26» ظالمى را حكايت كنند

حكايت«27» يكى در صنعت كشتى گرفتن سرآمده بود

حكايت«28» درويشى مجرد به گوشه صحرايى نشسته بود

حكايت«29» يكى از وزرا پيش ذو النون مصرى رفت

حكايت«30» پادشاهى بكشتن بيگناهى فرمان داد

حكايت«31» وزراى انوشيروان در مهمى از مصالح ملك، انديشه همىكردند

حكايت«32» شيادى گيسوان بافت يعنى كه علوى است

حكايت«33» يكى از وزرا به زيردستان رحمت آوردى

حكايت«34» يكى از پسران هارون الرشيد پيش پدر آمد خشمآلود

حكايت«35» با طايفهيى از بزرگان به كشتى درنشسته بودم

حكايت«36» دو برادر بودند يكى خدمت سلطان كردى

حكايت«37» كسى مژده آورد پيش انوشيروان عادل

حكايت«38» گروهى از حكما به حضرت كسرى در، به مصلحتى سخن همىگفتند

حكايت«39» هارون الرشيد را چون ملك مصر مسلم شد

حكايت«40» يكى را از ملوك كنيزكى چينى آوردند

حكايت«41» اسكندر رومى را پرسيدند

باب دوم گلستان

باب دوم - در اخلاق درويشان

حكايت(1)

حكايت(2)

حكايت(3)

حكايت(4)

حكايت(5)

حكايت(6)

حكايت(7)

حكايت(8)

حكايت(9)

حكايت(10)

حكايت(11)

حكايت(12)

حكايت(13)

حكايت(14)

حكايت(15)

حكايت(16)

حكايت(17)

حكايت(18)

حكايت(19)

حكايت(20)

حكايت(21)

حكايت(22)

حكايت(23)

حكايت(24)

حكايت(25)

حكايت(26)

حكايت(27)

حكايت(28)

حكايت(29)

حكايت(30)

حكايت(31)

حكايت(32)

حكايت(33)

حكايت(34)

حكايت(35)

حكايت(36)

حكايت(37)

حكايت(38)

حكايت(39)

حكايت(40)

حكايت(41)

حكايت(42)

حكايت(43)

حكايت(44)

حكايت(45)

حكايت(46)

حكايت(47)

حكايت(48)

شرح باب دوم

تعليقات بر باب دوم گلستان باب دوم در اخلاق درويشان مشتمل بر 48 حكايت

حكايت«1» يكى از بزرگان گفت پارسايى را

حكايت«2» درويشى را ديدم كه سر بر آستان كعبه مىماليد

حكايت«3» عبد القادر گيلانى را رحمة الله عليه ديدند در حرم كعبه

حكايت«4» دزدى به خانه پارسايى درآمد

حكايت«5» تنى چند روندگان، متفق سياحت بودند

حكايت«6» زاهدى مهمان پادشاهى بود

حكايت«7» ياد دارم كه در ايام طفوليت متعبد بودم و شبخيز

حكايت«8» يكى را از بزرگان به محفلى اندر، همىستودند

حكايت«9» يكى از صلحاى لبنان كه مقامات او در ديار عرب مذكور بود

حكايت«10» در جامع بعلبك وقتى كلمهاى چند همىگفتم بطريق وعظ

حكايت«11» شبى در بيابان مكه از بيخوابى پاى رفتنم نماند

حكايت«12» پارسايى را ديدم بر كنار دريا كه زخم پلنگ داشت

حكايت«13» درويشى را ضرورتى پيش آمد

حكايت«14» پادشاهى پارسايى را گفت هيچت از ما ياد مىآيد؟

حكايت«15» يكى از صالحان بخواب ديد پادشاهى را در بهشت

حكايت«16» پيادهاى سر و پا برهنه با كاروان حجاز از كوفه بدر آمد

حكايت«17» عابدى را پادشاهى طلب كرد

حكايت«18» كاروانى در زمين يونان بزدند و نعمت بيقياس ببردند

حكايت«19» چندانكه مرا شيخ اجل ابو الفرج بن جوزى رحمة الله عليه

حكايت«20» لقمان را گفتند ادب از كه آموختى

حكايت«21» عابدى را حكايت كنند كه شبى ده من طعام بخوردى

حكايت«22» بخشايش الهى گمشدهاى را در مناهى، چراغ توفيق فراراه داشت

حكايت«23» گله كردم پيش يكى از مشايخ

حكايت«24» يكى را از مشايخ پرسيدند از حقيقت تصوف

حكايت«25» ياد دارم كه شبى در كاروانى همه شب رفته بوديم

حكايت«26» وقتى در سفر حجاز با طايفهاى جوانان صاحبدل

حكايت«27» يكى از ملوك مدت عمرش سپرى شد و قايممقامى نداشت

حكايت«28» يكى را دوستى بود كه عمل ديوان كردى

حكايت«29» ابو هريره رضى الله عنه هرروز خدمت مصطفى

حكايت«30» يكى را از بزرگان بادى مخالف در شكم پيچيدن گرفت

حكايت«31» از صحبت ياران دمشقم ملالتى پديد آمده بود

حكايت«32» يكى از پادشاهان عابدى را پرسيد

حكايت«33» يكى از متعبدان شام در بيشه زندگانى كردى

حكايت«34» مطابق اين سخن پادشاهى را مهمى پيش آمد

حكايت«35» يكى از علماى راسخ را پرسيدند كه چه گويى در نان وقف

حكايت«36» درويشى بمقامى درآمد كه صاحب آن بقعه كريم النفس بود

حكايت«37» مريدى پير را گفت چه كنم كز خلايق به رنج اندرم

حكايت«38» فقيهزادهاى پدر را گفت كه هيچ از اين سخنان

حكايت«39» يكى بر سر راهى مست خفته بود و

حكايت«40» طايفهاى رندان به خلاف درويشى بدر آمدند

حكايت«41» اين حكايت شنو كه در بغداد

حكايت«42» يكى از صاحبدلان زورآزمايى را ديد بهم برآمده

حكايت«43» بزرگى را پرسيدم از سيرت اخوان الصفا

حكايت«44» پيرمردى لطيف در بغداد

حكايت«45» آوردهاند كه فقيهى دخترى داشت بغايت زشتروى

حكايت«46» پادشاهى به ديده استخفاف در طايفه درويشان نظر كرد

حكايت«47» ديدم گل تازه چند دسته

حكايت«48» حكيمى را پرسيدند كه سخاوت پسنديدهتر است يا شجاعت

باب سوم گلستان

باب سوم - در فضيلت قناعت

حكايت(1)

حكايت(2)

حكايت(3)

حكايت(4)

حكايت(5)

حكايت(6)

حكايت(7)

حكايت(8)

حكايت(9)

حكايت(10)

حكايت(11)

حكايت(12)

حكايت(13)

حكايت(14)

حكايت(15)

حكايت(16)

حكايت(17)

حكايت(18)

حكايت(19)

حكايت(20)

حكايت(21)

حكايت(22)

حكايت(23)

حكايت(24)

حكايت(25)

حكايت(26)

حكايت(27)

حكايت(28)

حكايت(29)

شرح باب سوم

تعليقات بر باب سوم گلستان باب سوم در فضيلت قناعت مشتمل بر 28 حكايت

حكايت«1» خواهنده مغربى در صف بزازان حلب ميگفت

حكايت«2» دو اميرزاده در مصر بودند يكى علم آموخت و ديگرى مال اندوخت

حكايت«3» درويشى را شنيدم كه در آتش فقر و فاقه همىسوخت

حكايت«4» يكى از ملوك عجم طبيبى حاذق به خدمت مصطفى

حكايت«5» در سيرت اردشير بابكان آمده است

حكايت«6» دو درويش خراسانى ملازم صحبت يكديگر سفر كردندى

حكايت«7» يكى از حكما پسر را نهى همىكرد از بسيار خوردن

حكايت«8» رنجورى را گفتند دلت چه ميخواهد

حكايت«9» قصابى را درمى چند بر صوفيان گرد آمده بود

حكايت«10» جوانمردى را در جنگ تاتار جراحتى هول رسيد

حكايت«11» يكى از علماء، خورنده بسيار داشت

حكايت«12» درويشى را ضرورتى پيش آمد

حكايت«13» خشكسالى در اسكندريه عنان طاقت درويش از دست رفته بود

حكايت«14» حاتم طايى را گفتند از خود بزرگ همتتر در جهان ديدهاى يا شنيدهاى؟

حكايت«15» موسى

حكايت«16» اعرابى را ديدم در حلقه جوهريان بصره حكايت همىكرد

حكايت«17» عربى در بيابان از غايت تشنگى ميگفت

حكايت«18» همچنين در قاع بسيط مسافرى گمشده بود

حكايت«19» هرگز از دور زمان نناليدم

حكايت«20» يكى از ملوك با تنى چند از خاصان در شكارگاهى

حكايت«21» گدايى هول را حكايت كنند كه نعمتى وافر اندوخته بود

حكايت«22» بازرگانى را ديدم صد و پنجاه شتر، بار داشت و چهل بنده خدمتگار

حكايت«23» مالدارى را شنيدم كه به بخل چنان معروف بود كه حاتم طائى به كرم

حكايت«24» صيادى ضعيف را ماهيى قوى به دام اندر افتاد

حكايت«25» دست و پا بريدهيى هزارپايى را بكشت

حكايت«26» ابلهى را ديدم سمين، خلعتى ثمين در بر

حكايت«27» دزدى گدايى را گفت شرم نميدارى

حكايت«28» مشتزنى را حكايت كنند كه از دهر مخالف بفغان آمده بود

حكايت«29» درويشى را ديدم كه به غارى درنشسته بود

باب چهارم گلستان

باب چهارم - در فوايد خاموشى

حكايت(1)

حكايت(2)

حكايت(3)

حكايت(4)

حكايت(5)

حكايت(6)

حكايت(7)

حكايت(8)

حكايت(9)

حكايت(10)

حكايت(11)

حكايت(12)

حكايت(13)

حكايت(14)

شرح باب چهارم

تعليقات بر باب چهارم گلستان باب چهارم در فوايد خاموشى مشتمل بر 14 حكايت

حكايت«1» يكى را از دوستان گفتم كه امتناع سخن گفتنم بعلت آن اختيار آمد

حكايت«2» بازرگانى را هزار دينار خسارت افتاد

حكايت«3» جوانى خردمند، از فنون فضايل حظى وافر داشت

حكايت«4» عالمى معتبر را مناظره افتاد

حكايت«5» جالينوس، ابلهى را ديد

حكايت«6» سحبان وائل را در فصاحت بينظير نهادهاند

حكايت«7» يكى از حكما را شنيدم كه ميگفت هرگز كسى به جهل خويش

حكايت«8» تنى چند از خاصان سلطان محمود گفتند حسن ميمندى را

حكايت«9» در عقد بيع سرايى متردد بودم

حكايت«10» يكى از شعرا پيش امير دزدان رفت

حكايت«11» منجمى به خانه درآمد

حكايت«12» خطيبى كريه الصوت خود را خوشآواز پنداشتى

حكايت«13» يكى در مسجد سنجار بتطوع بانگ نماز گفتى

حكايت«14» ناخوشآوازى ببانگ بلند قرآن همىخواند

باب پنجم گلستان

باب پنجم - در عشق و جوانى

حكايت(1)

حكايت(2)

حكايت(3)

حكايت(4)

حكايت(5)

حكايت(6)

حكايت(7)

حكايت(8)

حكايت(9)

حكايت(10)

حكايت(11)

حكايت(12)

حكايت(13)

حكايت(14)

حكايت(15)

حكايت(16)

حكايت(17)

حكايت(18)

حكايت(19)

حكايت(20)

حكايت(21)

شرح باب پنجم

تعليقات بر باب پنجم گلستان باب پنجم در عشق و جوانى مشتمل بر 21 حكايت

حكايت«1» حسن ميمندى را گفتند سلطان محمود چندين بنده صاحب جمال دارد

حكايت«2» گويند خواجهاى را بندهاى بود نادر الحسن

حكايت«3» پارسايى را ديدم به محبت شخصى گرفتار

حكايت«4» يكى را دل از دست رفته بود و ترك جان گفته

حكايت«5» يكى را از متعلمان، كمال بهجتى بود

حكايت«6» شبى ياد دارم كه يارى عزيز از در، درآمد

حكايت«7» يكى دوستى را كه زمانها نديده بود، بديد گفت كجايى كه مشتاق بودهام

حكايت«8» ياد دارم كه در ايام پيشين من و دوستى

حكايت«9» دانشمندى را ديدم كه به محبت كسى مبتلى شده

حكايت«10» در عنفوان جوانى چنانكه افتد و دانى با شاهدى سرى و سرى داشتم

حكايت«11» يكى را پرسيدند از مستعربان

حكايت«12» يكى را از علماء پرسيدند كه كسى با ماهرويى در خلوت نشسته

حكايت«13» طوطيى را با زاغى در يك قفس كرده بودند

حكايت«14» رفيقى داشتم كه سالها با هم سفر كرده بوديم

حكايت«15» يكى را زن صاحب جمال درگذشت

حكايت«16» ياد دارم كه در ايام جوانى گذرى داشتم به كويى

حكايت«17» سالى محمد خوارزمشاه رحمه الله، باختا براى مصلحتى صلح اختيار كرد

حكايت«18» خرقهپوشى در كاروان حجاز همراه ما بود

حكايت«19» يكى را از ملوك عرب حديث مجنون ليلى و شورش حال وى بگفتند

حكايت«20» قاضى همدان را حكايت كنند كه با نعلبند پسرى، سرخوش بود

حكايت«21» جوانى پاكباز و پاكرو بود

باب ششم گلستان

باب ششم در ضعف و پيرى

حكايت(1)

حكايت(2)

حكايت(3)

حكايت(4)

حكايت(5)

حكايت(6)

حكايت(7)

حكايت(8)

حكايت(9)

شرح باب ششم

تعليقات بر باب ششم گلستان باب ششم در ضعف و پيرى مشتمل بر 9 حكايت

حكايت«1» با طايفهاى دانشمندان در جامع دمشق بحثى همىكردم

حكايت«2» پيرى حكايت كند كه دخترى خواسته بودم

حكايت«3» مهمان پيرى بودم در ديار بكر كه مال فراوان داشت

حكايت«4» روزى به غرور جوانى در راهى سخت رانده بودم

حكايت«5» جوانى چست و لطيف، خندان و شيرينزبان، در حلقه عشرت ما بود

حكايت«6» وقتى بجهل جوانى بانگ بر مادر زدم

حكايت«7» توانگرى بخيل را پسرى رنجور بود

حكايت«8» پيرمردى را گفتند چرا زن نكنى

حكايت«9» شنيدهام كه در اين روزها كهنپيرى

باب هفتم در تاثير تربيت

حكايت(1)

حكايت(2)

حكايت(3)

حكايت(4)

حكايت(5)

حكايت(6)

حكايت(7)

حكايت(8)

حكايت(9)

حكايت(10)

حكايت(11)

حكايت(12)

حكايت(13)

حكايت(14)

حكايت(15)

حكايت(16)

حكايت(17)

حكايت(18)

حكايت(19)

حكايت(20) جدال سعدى با مدعى در بيان توانگرى و درويشى

تعليقات بر باب هفتم گلستان باب هفتم در تأثير تربيت مشتمل بر 20 حكايت

حكايت«1» يكى از وزرا، پسرى كودن داشت

حكايت«2» حكيمى پسران را پند همىداد كه جانان پدر هنر آموزيد

حكايت«3» يكى از فضلا تعليم ملكزادهاى همىداد

حكايت«4» معلم كتابى را ديدم در ديار مغرب

حكايت«5» پارسازادهاى را نعمت بيكران از تركه عمان بدست افتاد

حكايت«6» پادشاهى پسر را به اديبى داد و گفت

حكايت«7» يكى را شنيدم از پيران مربى كه مريدى را همىگفت

حكايت«8» اعرابى را ديدم كه پسر را همىگفت

حكايت«9» در تصانيف حكما آوردهاند كه كژدم را ولادت معهود نيست

حكايت«10» فقيره درويشى حامله بود

حكايت«11» طفل بودم كه بزرگى را پرسيدم از بلوغ

حكايت«12» سالى نزاعى در ميان پيادگان حجيج افتاده بود

حكايت«13» هندويى نفطاندازى همىآموخت

حكايت«14» مردكى را درد چشم خاست

حكايت«15» يكى را از بزرگان ائمه پسرى وفات يافت

حكايت«16» پارسايى بر يكى از خداوندان نعمت گذر كرد

حكايت«17» سالى از بلخ باميانم سفر بود و راه از حراميان پرخطر

حكايت«18» توانگرزادهاى را ديدم بر سر گور پدر نشسته

حكايت«19» بزرگى را پرسيدم از معنى اين حديث

حكايت«20» جدال سعدى با مدعى در بيان توانگرى و درويشى

باب هشتم گلستان

باب هشتم - در آداب صحبت

شرح باب هشتم

باب هشتم در آداب صحبت و تربيت

(1) مال از بهر آسايش عمر است، نه عمر از بهر گرد كردن مال

(2) موسى

(3) دو كس رنج بيهوده بردند و سعى بيفايده كردند

(4) علم از بهر دينپروردن است نه از بهر دنيا خوردن

(5) ملك از خردمندان جمال گيرد

(6) سه چيز بى سه چيز پايدار نماند

(7) رحم آوردن بر بدان ستم است بر نيكان

(8) به دوستى پادشاهان اعتماد نتوان كرد

(9) هرآن سرى كه دارى با دوستان در ميانه منه

(10) دشمن ضعيف كه در طاعت آيد و دوستى نمايد

(11) سخن در ميان دو دشمن چنان گوى

(12) هركه با دشمنان صلح ميكند

(13) چون در امضاى كارى متردد باشى

(14) تا كار به زر برمىآيد جان در خطر انداختن نشايد

(15) بر عجز دشمن رحمت مكن

(16) هركه بدى را بكشد

(17) نصيحت از دشمن پذيرفتن خطا است

(18) خشم بيش از حد گرفتن وحشت آرد

(19) دو كس دشمن ملك و دينند

(20) پادشاه بايد تا بحدى خشم بر دشمنان نراند كه دوستان را اعتماد نماند

(21) بدخوى در دست خوى بد خود گرفتار است

(22) چو بينى كه در سپاه دشمن تفرقه افتاد

(23) دشمن چو از همه حيلتى فروماند

(24) سر مار بدست دشمن بكوب

(25) خبرى كه دانى كه دلى بيازارد

(26) پادشاه را بر خيانت كسى واقف مگردان

(27) هركه نصيحت خودراى ميكند

(28) فريب دشمن مخور و غرور مداح مخر

(29) متكلم را تا كسى عيب نگيرد

(30) همهكس را عقل خود بكمال نمايد و فرزند خود بجمال

(31) ده آدمى بر سفرهاى بخورند

(32) هركه در حال توانايى نكويى كند

(33) هرچه زود برآيد دير نپايد

(34) كارها به صبر برآيد و مستعجل بسر درآيد

(35) نادان را به از خاموشى نيست

(36) هركه با داناتر از خود مجادله كند

(37) هركه با بدان نشيند نيكى نبيند

(38) مردمان را عيب نهانى پيدا مكن كه مر ايشانرا رسوا كنى و خود را بىاعتماد

(39) هركه علم خواند و عمل نكرد بدان ماند

(40) از تن بيدل، طاعت نيايد و پوست بيمغز، بضاعت را نشايد

(41) نه هركه در مجادله چست، در معامله درست

(42) اگر شبها همه قدر بودى، شب قدر، بيقدر بودى

(43) نه هركه بصورت نيكوست سيرت زيبا در اوست

(44) هركه با بزرگان ستيزد خون خود بريزد

(45) پنجه با شير و مشت بر شمشير زدن كار خردمندان نيست

(46) ضعيفى كه با قوى دلاورى كند

(47) هركه نصيحت نشنود سر ملامت شنيدن دارد

(48) بىهنران هنرمندان را نتوانند ديدن

(49) اگر جور شكم نيستى هيچ مرغ در دام صياد نيوفتادى

(50) حكيمان ديردير خورند و عابدان نيمسير

(51) مشورت با زنان تباه است و سخاوت با مفسدان گناه

(52) هركه را دشمن پيش است اگر نكشد دشمن خويش است

(53) حكيمى كه با جهال درافتد

(54) خردمندى را كه در زمره اوباش سخن ببندد

(55) گوهر اگر در خلاب افتد همان نفيس است

(56) استعداد بىتربيت دريغ است

(57) مشك آن است كه خود ببويد نه آنكه عطار بگويد

(58) دوستى را كه بعمرى فراچنك آرند نشايد كه بيكدم بيازارند

(59) عقل در دست نفس چنان گرفتار است كه مرد عاجز در دست زن گربز

(60) راى بىقوت مكر و فسون است

(61) رندى كه بخورد و بدهد به از عابدى كه روزه بدارد و بنهد

(62) هركه ترك شهوات از بهر قبول خلق داده است

(63) اندكاندك خيلى شود و قطرهقطره سيلى گردد

(64) عالم را نشايد كه از سفاهت عامى به حلم درگذرد

(65) معصيت از هركه صادر شود ناپسنديده است

(66) جان در حمايت يكدم است و دنيا وجودى ميان دو عدم

(67) شيطان با مخلصان برنمىآيد

(68) هركه در زندگى نانش نخورند چون بميرد نامش نبرند

(69) لذت انگور بيوه داند نه خداوند ميوه

(70) يوسف صديق

(71) درويش ضعيفحال را در خشكى تنگسال مپرس

(72) دو چيز محال عقل است

(73) اى طالب روزى، بنشين كه بخورى

(74) به نانهاده دست نرسد

(75) صياد، بىروزى در دجله ماهى نگيرد

(76) توانگر فاسق، كلوخ زراندود است

(77) شدت نيكان روى در فرج دارد

(78) حسود از نعمت حق بخيل است و بنده بيگناه را دشمن ميدارد

(79) تلميذ بىارادت، عاشق بىزر است

(80) مراد از نزول قرآن تحصيل سيرت خوب است

(81) عامى متعبد پياده رفته است

(82) يكى را گفتند عالم بىعمل به چه ماند

(83) مرد بيمروت زن است

(84) دو كس را حسرت از دل نرود و پاى تغابن از گل برنيايد

(85) خلعت سلطان اگرچه عزيز است

(86) خلاف رأى صواب است و عكس رأى اولو الالباب

(87) امام مرشد محمد غزالى را رحمه الله پرسيدند

(88) هرآنچه دانى كه هرآينه معلوم تو خواهد شد

(89) يكى از لوازم صحبت آن است

(90) هركه با بدان نشيند

(91) حلم شتر چنانكه معلوم است

(92) هركه در پيش سخن ديگران افتد

(93) ريشى درون جامه داشتم

(94) دروغ گفتن به ضربت شمشير ماند

(95) اجل كاينات از روى ظاهر، آدمى است

(96) از نفسپرور هنرپرورى نيايد

(97) در انجيل آمده است

(98) ارادت بيچون، يكى را از تخت شاهى فرود آرد

(99) اگر تيغ قهر بركشد، نبى و ولى سر دركشد

(100) هركه به تأديب دنيا راه صواب نگيرد

(101) نيكبختان به حكايت و امثال پيشينيان پند گيرند

(102) آنرا كه گوش ارادت، گران آفريدهاند

(103) گداى نيكانجام به از پادشاه بدفرجام

(104) زمين را از آسمان نثار است

(105) حق جل و علا ميبيند و ميپوشد

(106) زر از معدن به كان كندن بدرآيد

(107) هركه بر زيردستان نبخشايد

(108) عاقل، چو خلاف در ميان آمد، بجهد

(109) مقامر را سه شش ميبايد و ليكن سه يك مىآيد

(110) درويشى به مناجات در، ميگفت

(111) اول كسى كه علم بر جامه كرد و انگشترى در دست، جمشيد بود

(112) بزرگى را پرسيدند كه با چندين فضيلت كه دست راست راست

(113) نصيحت پادشاهان كردن كسى را مسلم باشد كه بيم سر ندارد و اميد زر

(114) شاه از بهر دفع ستمگاران است

(115) همهكس را دندان به ترشى كند شود مگر قاضيان را كه به شيرينى

(116) قحبه پير از نابكارى چه كند

(117) حكيمى را پرسيدند كه چندين درخت نامور

(118) دو كس مردند و حسرت بردند

شرح گلستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٤٧٧ - حكايت«٢٨» مشتزنى را حكايت كنند كه از دهر مخالف بفغان آمده بود

هر آنكو نباشد ورا بخت يار		همه آن كند كش نيايد بكار

اشاره است به مثل مولّد: اذا جاء اجل البعير حام حول البئر

ترجمه: هرگاه اجل شتر فرارسد بگرد چاه برمى‌آيد (در چاه مى‌افتد) و همچنين اشاره است به اين مثل: اذا أراد اللّه شيئا هيّأ اسبابه ترجمه: هرگاه خدا انجام كارى» خواهد، افزار آن كار را فراهم مى‌آورد. در امثال عرب آمده است:

كالسّاعى بظلفه الى حتفه ترجمه: با پاى خود بجانب مرگ رونده است. باز در حديث آمده است: اذا جاء القضاء عمى البصر

ترجمه: چون قضا آيد ديده بينا كور ميگردد.

______________________________ (٢٩٠)-

آنرا كه نه حرفت است و نه فضل ...

قطعه بر وزن شماره ٧ با قافيه مردف موصول.

(٢٩١)- قلتبان: مركب از دو جزء: يكى «غلت» از مصدر غلتيدن كه آنرا بصورت معرّب با قاف و تاء مينويسند، ديگر «بان» كه ادات مراقبت است. همچنين جزء دوم ممكن است محرّف «بام» باشد. در صورت دوم، بمعنى سنگ كوتاه استوانه شكلى است كه بر بام ميغلتانند و در صورت اول از غلتيدن، معنى مجازى اراده شده و تركيب آن بعنوان مجاز در مجاز بمعنى بى‌حميت آمده و همين معنى در شعر مراد است. غلتك هم امروز در خراسان در معنى تشك مستعمل است.

مراد اين است كه هرچند، روزى را خداوند قسمت كرده است ولى شرط آن فراهم آمدن سببها و موجبها است زيرا خداوند خود اراده فرموده كه در اين جهان نظام طبيعى برقرار باشد و هيچ معلولى بدون علت بوجود نيايد. همچنين خدا خواسته است كه در جهان ديگر، نظام اخلاقى جريان يابد و هركس به پاداش يا كيفر اعمال خود برسد. با اين حساب اگر هم براى كسى بلا مقدّر باشد بحكم عقل بايد از درآمدن و وارد شدن در خطرات، اجتناب كرد. اين گفتار سعدى اشاره دارد به قول غزالى: ليس من شرط التّوكّل ترك الاسباب‌

(٢٩٢)-

رزق هرچند بيگمان برسد ...

قطعه بر وزن شماره ١ با قافيه موصول.

بيت اشاره دارد به آيه ٦ از سوره هود: «وَ ما مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُها»

ترجمه: هيچ جنبنده‌اى در زمين نيست مگر آنكه روزيش بر خدا است.

(٢٩٣)-

ورچه كس بى‌اجل نخواهد مرد ...

بيت اشاره دارد به آيه ١٩٥ از سوره بقره: