شرح گلستان

گفتار ششم سخنى چند در باب شعر - گفتگوى كوتاهى در باب قافيه - مختصرى از علم عروض - اوزان عروضى ابيات و قطعههاى گلستان - انواع شعر فارسى - آرايشهاى سخن در گلستان

٧٥ ص

(٥٩)

قسمت اول - سخنى چند در باب شعر

٧٥ ص

(٦٠)

قسمت دوم - گفتگوى كوتاهى در باب قافيه

٧٦ ص

(٦١)

قسمت سوم - مختصرى از علم عروض

٧٧ ص

(٦٢)

مبحث اول تعريف علم عروض

٧٧ ص

(٦٣)

مبحث دوم افاعيل عروضى

٧٨ ص

(٦٤)

مبحث سوم بحور عروضى

٨٠ ص

(٦٥)

نامهاى بحور عروضى

مبحث پنجم زحافات و علل ساده

٨٣ ص

(٦٨)

قسمت چهارم - اوزان عروضى كه ابيات و قطعههاى منظوم گلستان به آن سروده شده است

٨٥ ص

(٦٩)

قسمت پنجم - انواع شعر فارسى

٨٩ ص

(٧٠)

قسمت ششم - آرايشهاى سخن در گلستان

11 - طى و نشر يا لف و نشر

18 - مراعاة النظير

٩٦ ص

(٨٩)

19 - تجنيس يا جناس

تعليقات بر ديباچه گلستان

باب اول - در سيرت پادشاهان

تعليقات بر باب اول گلستان باب اول در سيرت پادشاهان مشتمل بر 41 حكايت

٢٢١ ص

(١٤١)

حكايت«1» پادشاهى به كشتن بيگناهى اشارت فرمود

٢٢١ ص

(١٤٢)

حكايت«2» يكى از ملوك خراسان سلطان محمود سبكتكين را بخواب چنان ديد

٢٢٤ ص

(١٤٣)

حكايت«3» ملكزادهاى را شنيدم كه كوتاه بود و حقير

٢٢٧ ص

(١٤٤)

حكايت«4» طايفهاى دزدان عرب بر سر كوهى نشسته بودند

٢٣٤ ص

(١٤٥)

حكايت«5» سرهنگزادهاى را بر در سراى اغلمش ديدم

٢٤٤ ص

(١٤٦)

حكايت«6» يكى را از ملوك عجم حكايت كنند

٢٤٦ ص

(١٤٧)

حكايت«7» پادشاهى با غلامى عجمى در كشتى نشست

٢٥٠ ص

(١٤٨)

حكايت«8» هرمز را گفتند وزيران پدر را چه خطا ديدى

٢٥١ ص

(١٤٩)

حكايت«9» يكى از ملوك عرب، رنجور بود در حالت پيرى

٢٥١ ص

(١٥٠)

حكايت«10» بر بالين تربت يحيى پيغامبر

٢٥٣ ص

(١٥١)

حكايت«11» درويشى مستجاب الدعوه در بغداد پديد آمد

٢٥٥ ص

(١٥٢)

حكايت«12» يكى از ملوك بىانصاف پارسايى را پرسيد

٢٥٦ ص

(١٥٣)

حكايت«13» يكى از ملوك را شنيدم كه شبى در عشرت روز كرده بود

٢٥٦ ص

(١٥٤)

حكايت«14» يكى از پادشاهان پيشين در رعايت مملكت سستى كردى

٢٦١ ص

(١٥٥)

حكايت«15» يكى از وزراء معزول شده به حلقه درويشان درآمد

٢٦٢ ص

(١٥٦)

حكايت«16» يكى از رفيقان شكايت روزگار نامساعد نزد من آورد

٢٦٤ ص

(١٥٧)

حكايت«17» تنى چند در صحبت من بودند

٢٧٦ ص

(١٥٨)

حكايت«18» ملكزادهاى گنج بسيار از پدر ميراث يافت

٢٧٩ ص

(١٥٩)

حكايت«19» آوردهاند كه نوشيروان عادل را در شكارگاهى صيدى كباب مىكردند

٢٨٠ ص

(١٦٠)

حكايت«20» وزيرى غافل را شنيدم كه خانه رعيت خراب كردى

٢٨١ ص

(١٦١)

حكايت«21» مردمآزارى را حكايت كنند

٢٨٤ ص

(١٦٢)

حكايت«22» يكى را از ملوك، مرضى هايل بود

٢٨٥ ص

(١٦٣)

حكايت«23» يكى از بندگان عمروليث گريخته بود

٢٨٦ ص

(١٦٤)

حكايت«24» گويند ملك زوزن را خواجهاى بود كريم النفس

٢٨٧ ص

(١٦٥)

حكايت«25» يكى از ملوك عرب متعلقان ديوان را فرمود

٢٨٩ ص

(١٦٦)

حكايت«26» ظالمى را حكايت كنند

٢٩٠ ص

(١٦٧)

حكايت«27» يكى در صنعت كشتى گرفتن سرآمده بود

٢٩١ ص

(١٦٨)

حكايت«28» درويشى مجرد به گوشه صحرايى نشسته بود

٢٩٣ ص

(١٦٩)

حكايت«29» يكى از وزرا پيش ذو النون مصرى رفت

٢٩٤ ص

(١٧٠)

حكايت«30» پادشاهى بكشتن بيگناهى فرمان داد

٢٩٥ ص

(١٧١)

حكايت«31» وزراى انوشيروان در مهمى از مصالح ملك، انديشه همىكردند

٢٩٥ ص

(١٧٢)

حكايت«32» شيادى گيسوان بافت يعنى كه علوى است

٢٩٦ ص

(١٧٣)

حكايت«33» يكى از وزرا به زيردستان رحمت آوردى

٢٩٨ ص

(١٧٤)

حكايت«34» يكى از پسران هارون الرشيد پيش پدر آمد خشمآلود

٢٩٩ ص

(١٧٥)

حكايت«35» با طايفهيى از بزرگان به كشتى درنشسته بودم

٣٠٠ ص

(١٧٦)

حكايت«36» دو برادر بودند يكى خدمت سلطان كردى

٣٠١ ص

(١٧٧)

حكايت«37» كسى مژده آورد پيش انوشيروان عادل

٣٠٢ ص

(١٧٨)

حكايت«38» گروهى از حكما به حضرت كسرى در، به مصلحتى سخن همىگفتند

٣٠٢ ص

(١٧٩)

حكايت«39» هارون الرشيد را چون ملك مصر مسلم شد

٣٠٣ ص

(١٨٠)

حكايت«40» يكى را از ملوك كنيزكى چينى آوردند

٣٠٥ ص

(١٨١)

حكايت«41» اسكندر رومى را پرسيدند

باب دوم - در اخلاق درويشان

تعليقات بر باب دوم گلستان باب دوم در اخلاق درويشان مشتمل بر 48 حكايت

٣٤٧ ص

(٢٣٤)

حكايت«1» يكى از بزرگان گفت پارسايى را

٣٤٧ ص

(٢٣٥)

حكايت«2» درويشى را ديدم كه سر بر آستان كعبه مىماليد

٣٤٨ ص

(٢٣٦)

حكايت«3» عبد القادر گيلانى را رحمة الله عليه ديدند در حرم كعبه

٣٤٩ ص

(٢٣٧)

حكايت«4» دزدى به خانه پارسايى درآمد

٣٥٠ ص

(٢٣٨)

حكايت«5» تنى چند روندگان، متفق سياحت بودند

٣٥١ ص

(٢٣٩)

حكايت«6» زاهدى مهمان پادشاهى بود

٣٥٤ ص

(٢٤٠)

حكايت«7» ياد دارم كه در ايام طفوليت متعبد بودم و شبخيز

٣٥٥ ص

(٢٤١)

حكايت«8» يكى را از بزرگان به محفلى اندر، همىستودند

٣٥٦ ص

(٢٤٢)

حكايت«9» يكى از صلحاى لبنان كه مقامات او در ديار عرب مذكور بود

٣٥٧ ص

(٢٤٣)

حكايت«10» در جامع بعلبك وقتى كلمهاى چند همىگفتم بطريق وعظ

٣٦٠ ص

(٢٤٤)

حكايت«11» شبى در بيابان مكه از بيخوابى پاى رفتنم نماند

٣٦٢ ص

(٢٤٥)

حكايت«12» پارسايى را ديدم بر كنار دريا كه زخم پلنگ داشت

٣٦٣ ص

(٢٤٦)

حكايت«13» درويشى را ضرورتى پيش آمد

٣٦٣ ص

(٢٤٧)

حكايت«14» پادشاهى پارسايى را گفت هيچت از ما ياد مىآيد؟

٣٦٥ ص

(٢٤٨)

حكايت«15» يكى از صالحان بخواب ديد پادشاهى را در بهشت

٣٦٥ ص

(٢٤٩)

حكايت«16» پيادهاى سر و پا برهنه با كاروان حجاز از كوفه بدر آمد

٣٦٦ ص

(٢٥٠)

حكايت«17» عابدى را پادشاهى طلب كرد

٣٦٨ ص

(٢٥١)

حكايت«18» كاروانى در زمين يونان بزدند و نعمت بيقياس ببردند

٣٦٩ ص

(٢٥٢)

حكايت«19» چندانكه مرا شيخ اجل ابو الفرج بن جوزى رحمة الله عليه

٣٧١ ص

(٢٥٣)

حكايت«20» لقمان را گفتند ادب از كه آموختى

٣٧٧ ص

(٢٥٤)

حكايت«21» عابدى را حكايت كنند كه شبى ده من طعام بخوردى

٣٧٨ ص

(٢٥٥)

حكايت«22» بخشايش الهى گمشدهاى را در مناهى، چراغ توفيق فراراه داشت

٣٧٨ ص

(٢٥٦)

حكايت«23» گله كردم پيش يكى از مشايخ

٣٨١ ص

(٢٥٧)

حكايت«24» يكى را از مشايخ پرسيدند از حقيقت تصوف

٣٨٢ ص

(٢٥٨)

حكايت«25» ياد دارم كه شبى در كاروانى همه شب رفته بوديم

٣٨٢ ص

(٢٥٩)

حكايت«26» وقتى در سفر حجاز با طايفهاى جوانان صاحبدل

٣٨٣ ص

(٢٦٠)

حكايت«27» يكى از ملوك مدت عمرش سپرى شد و قايممقامى نداشت

٣٨٥ ص

(٢٦١)

حكايت«28» يكى را دوستى بود كه عمل ديوان كردى

٣٨٧ ص

(٢٦٢)

حكايت«29» ابو هريره رضى الله عنه هرروز خدمت مصطفى

٣٨٨ ص

(٢٦٣)

حكايت«30» يكى را از بزرگان بادى مخالف در شكم پيچيدن گرفت

٣٨٩ ص

(٢٦٤)

حكايت«31» از صحبت ياران دمشقم ملالتى پديد آمده بود

٣٩٠ ص

(٢٦٥)

حكايت«32» يكى از پادشاهان عابدى را پرسيد

٣٩٣ ص

(٢٦٦)

حكايت«33» يكى از متعبدان شام در بيشه زندگانى كردى

٣٩٤ ص

(٢٦٧)

حكايت«34» مطابق اين سخن پادشاهى را مهمى پيش آمد

٣٩٨ ص

(٢٦٨)

حكايت«35» يكى از علماى راسخ را پرسيدند كه چه گويى در نان وقف

٣٩٩ ص

(٢٦٩)

حكايت«36» درويشى بمقامى درآمد كه صاحب آن بقعه كريم النفس بود

٤٠٠ ص

(٢٧٠)

حكايت«37» مريدى پير را گفت چه كنم كز خلايق به رنج اندرم

٤٠٠ ص

(٢٧١)

حكايت«38» فقيهزادهاى پدر را گفت كه هيچ از اين سخنان

٤٠١ ص

(٢٧٢)

حكايت«39» يكى بر سر راهى مست خفته بود و

٤٠٤ ص

(٢٧٣)

حكايت«40» طايفهاى رندان به خلاف درويشى بدر آمدند

٤٠٥ ص

(٢٧٤)

حكايت«41» اين حكايت شنو كه در بغداد

٤٠٥ ص

(٢٧٥)

حكايت«42» يكى از صاحبدلان زورآزمايى را ديد بهم برآمده

٤٠٧ ص

(٢٧٦)

حكايت«43» بزرگى را پرسيدم از سيرت اخوان الصفا

٤٠٨ ص

(٢٧٧)

حكايت«44» پيرمردى لطيف در بغداد

٤١٠ ص

(٢٧٨)

حكايت«45» آوردهاند كه فقيهى دخترى داشت بغايت زشتروى

٤١٠ ص

(٢٧٩)

حكايت«46» پادشاهى به ديده استخفاف در طايفه درويشان نظر كرد

٤١٢ ص

(٢٨٠)

حكايت«47» ديدم گل تازه چند دسته

٤١٥ ص

(٢٨١)

حكايت«48» حكيمى را پرسيدند كه سخاوت پسنديدهتر است يا شجاعت

باب سوم - در فضيلت قناعت

تعليقات بر باب سوم گلستان باب سوم در فضيلت قناعت مشتمل بر 28 حكايت

٤٤٩ ص

(٣١٥)

حكايت«1» خواهنده مغربى در صف بزازان حلب ميگفت

٤٤٩ ص

(٣١٦)

حكايت«2» دو اميرزاده در مصر بودند يكى علم آموخت و ديگرى مال اندوخت

٤٤٩ ص

(٣١٧)

حكايت«3» درويشى را شنيدم كه در آتش فقر و فاقه همىسوخت

٤٥١ ص

(٣١٨)

حكايت«4» يكى از ملوك عجم طبيبى حاذق به خدمت مصطفى

٤٥٢ ص

(٣١٩)

حكايت«5» در سيرت اردشير بابكان آمده است

٤٥٢ ص

(٣٢٠)

حكايت«6» دو درويش خراسانى ملازم صحبت يكديگر سفر كردندى

٤٥٣ ص

(٣٢١)

حكايت«7» يكى از حكما پسر را نهى همىكرد از بسيار خوردن

٤٥٣ ص

(٣٢٢)

حكايت«8» رنجورى را گفتند دلت چه ميخواهد

٤٥٤ ص

(٣٢٣)

حكايت«9» قصابى را درمى چند بر صوفيان گرد آمده بود

٤٥٥ ص

(٣٢٤)

حكايت«10» جوانمردى را در جنگ تاتار جراحتى هول رسيد

٤٥٥ ص

(٣٢٥)

حكايت«11» يكى از علماء، خورنده بسيار داشت

٤٥٧ ص

(٣٢٦)

حكايت«12» درويشى را ضرورتى پيش آمد

٤٥٨ ص

(٣٢٧)

حكايت«13» خشكسالى در اسكندريه عنان طاقت درويش از دست رفته بود

٤٥٨ ص

(٣٢٨)

حكايت«14» حاتم طايى را گفتند از خود بزرگ همتتر در جهان ديدهاى يا شنيدهاى؟

حكايت«16» اعرابى را ديدم در حلقه جوهريان بصره حكايت همىكرد

٤٦٢ ص

(٣٣١)

حكايت«17» عربى در بيابان از غايت تشنگى ميگفت

٤٦٣ ص

(٣٣٢)

حكايت«18» همچنين در قاع بسيط مسافرى گمشده بود

٤٦٣ ص

(٣٣٣)

حكايت«19» هرگز از دور زمان نناليدم

٤٦٤ ص

(٣٣٤)

حكايت«20» يكى از ملوك با تنى چند از خاصان در شكارگاهى

٤٦٥ ص

(٣٣٥)

حكايت«21» گدايى هول را حكايت كنند كه نعمتى وافر اندوخته بود

٤٦٥ ص

(٣٣٦)

حكايت«22» بازرگانى را ديدم صد و پنجاه شتر، بار داشت و چهل بنده خدمتگار

٤٦٦ ص

(٣٣٧)

حكايت«23» مالدارى را شنيدم كه به بخل چنان معروف بود كه حاتم طائى به كرم

٤٦٨ ص

(٣٣٨)

حكايت«24» صيادى ضعيف را ماهيى قوى به دام اندر افتاد

٤٦٩ ص

(٣٣٩)

حكايت«25» دست و پا بريدهيى هزارپايى را بكشت

٤٧٠ ص

(٣٤٠)

حكايت«26» ابلهى را ديدم سمين، خلعتى ثمين در بر

٤٧١ ص

(٣٤١)

حكايت«27» دزدى گدايى را گفت شرم نميدارى

٤٧٢ ص

(٣٤٢)

حكايت«28» مشتزنى را حكايت كنند كه از دهر مخالف بفغان آمده بود

٤٧٢ ص

(٣٤٣)

حكايت«29» درويشى را ديدم كه به غارى درنشسته بود

باب چهارم - در فوايد خاموشى

تعليقات بر باب چهارم گلستان باب چهارم در فوايد خاموشى مشتمل بر 14 حكايت

٤٩٥ ص

(٣٦٢)

حكايت«1» يكى را از دوستان گفتم كه امتناع سخن گفتنم بعلت آن اختيار آمد

٤٩٥ ص

(٣٦٣)

حكايت«2» بازرگانى را هزار دينار خسارت افتاد

٤٩٥ ص

(٣٦٤)

حكايت«3» جوانى خردمند، از فنون فضايل حظى وافر داشت

٤٩٦ ص

(٣٦٥)

حكايت«4» عالمى معتبر را مناظره افتاد

٤٩٦ ص

(٣٦٦)

حكايت«5» جالينوس، ابلهى را ديد

٤٩٧ ص

(٣٦٧)

حكايت«6» سحبان وائل را در فصاحت بينظير نهادهاند

٤٩٨ ص

(٣٦٨)

حكايت«7» يكى از حكما را شنيدم كه ميگفت هرگز كسى به جهل خويش

٤٩٨ ص

(٣٦٩)

حكايت«8» تنى چند از خاصان سلطان محمود گفتند حسن ميمندى را

٤٩٩ ص

(٣٧٠)

حكايت«9» در عقد بيع سرايى متردد بودم

٤٩٩ ص

(٣٧١)

حكايت«10» يكى از شعرا پيش امير دزدان رفت

٥٠٠ ص

(٣٧٢)

حكايت«11» منجمى به خانه درآمد

٥٠٠ ص

(٣٧٣)

حكايت«12» خطيبى كريه الصوت خود را خوشآواز پنداشتى

٥٠١ ص

(٣٧٤)

حكايت«13» يكى در مسجد سنجار بتطوع بانگ نماز گفتى

٥٠٢ ص

(٣٧٥)

حكايت«14» ناخوشآوازى ببانگ بلند قرآن همىخواند

باب پنجم - در عشق و جوانى

تعليقات بر باب پنجم گلستان باب پنجم در عشق و جوانى مشتمل بر 21 حكايت

٥٣١ ص

(٤٠١)

حكايت«1» حسن ميمندى را گفتند سلطان محمود چندين بنده صاحب جمال دارد

٥٣١ ص

(٤٠٢)

حكايت«2» گويند خواجهاى را بندهاى بود نادر الحسن

٥٣٢ ص

(٤٠٣)

حكايت«3» پارسايى را ديدم به محبت شخصى گرفتار

٥٣٢ ص

(٤٠٤)

حكايت«4» يكى را دل از دست رفته بود و ترك جان گفته

٥٣٣ ص

(٤٠٥)

حكايت«5» يكى را از متعلمان، كمال بهجتى بود

٥٣٥ ص

(٤٠٦)

حكايت«6» شبى ياد دارم كه يارى عزيز از در، درآمد

٥٣٥ ص

(٤٠٧)

حكايت«7» يكى دوستى را كه زمانها نديده بود، بديد گفت كجايى كه مشتاق بودهام

٥٣٦ ص

(٤٠٨)

حكايت«8» ياد دارم كه در ايام پيشين من و دوستى

٥٣٧ ص

(٤٠٩)

حكايت«9» دانشمندى را ديدم كه به محبت كسى مبتلى شده

٥٣٧ ص

(٤١٠)

حكايت«10» در عنفوان جوانى چنانكه افتد و دانى با شاهدى سرى و سرى داشتم

٥٣٨ ص

(٤١١)

حكايت«11» يكى را پرسيدند از مستعربان

٥٤٠ ص

(٤١٢)

حكايت«12» يكى را از علماء پرسيدند كه كسى با ماهرويى در خلوت نشسته

٥٤١ ص

(٤١٣)

حكايت«13» طوطيى را با زاغى در يك قفس كرده بودند

٥٤٢ ص

(٤١٤)

حكايت«14» رفيقى داشتم كه سالها با هم سفر كرده بوديم

٥٤٤ ص

(٤١٥)

حكايت«15» يكى را زن صاحب جمال درگذشت

٥٤٤ ص

(٤١٦)

حكايت«16» ياد دارم كه در ايام جوانى گذرى داشتم به كويى

٥٤٥ ص

(٤١٧)

حكايت«17» سالى محمد خوارزمشاه رحمه الله، باختا براى مصلحتى صلح اختيار كرد

٥٤٦ ص

(٤١٨)

حكايت«18» خرقهپوشى در كاروان حجاز همراه ما بود

٥٥٠ ص

(٤١٩)

حكايت«19» يكى را از ملوك عرب حديث مجنون ليلى و شورش حال وى بگفتند

٥٥١ ص

(٤٢٠)

حكايت«20» قاضى همدان را حكايت كنند كه با نعلبند پسرى، سرخوش بود

٥٥٣ ص

(٤٢١)

حكايت«21» جوانى پاكباز و پاكرو بود

باب ششم در ضعف و پيرى

تعليقات بر باب ششم گلستان باب ششم در ضعف و پيرى مشتمل بر 9 حكايت

٥٧٣ ص

(٤٣٥)

حكايت«1» با طايفهاى دانشمندان در جامع دمشق بحثى همىكردم

٥٧٣ ص

(٤٣٦)

حكايت«2» پيرى حكايت كند كه دخترى خواسته بودم

٥٧٤ ص

(٤٣٧)

حكايت«3» مهمان پيرى بودم در ديار بكر كه مال فراوان داشت

٥٧٥ ص

(٤٣٨)

حكايت«4» روزى به غرور جوانى در راهى سخت رانده بودم

٥٧٥ ص

(٤٣٩)

حكايت«5» جوانى چست و لطيف، خندان و شيرينزبان، در حلقه عشرت ما بود

٥٧٦ ص

(٤٤٠)

حكايت«6» وقتى بجهل جوانى بانگ بر مادر زدم

٥٧٧ ص

(٤٤١)

حكايت«7» توانگرى بخيل را پسرى رنجور بود

٥٧٧ ص

(٤٤٢)

حكايت«8» پيرمردى را گفتند چرا زن نكنى

٥٧٨ ص

(٤٤٣)

حكايت«9» شنيدهام كه در اين روزها كهنپيرى

٥٧٨ ص

(٤٤٤)

باب هفتم در تاثير تربيت

حكايت(20) جدال سعدى با مدعى در بيان توانگرى و درويشى

٥٩٥ ص

(٤٦٥)

تعليقات بر باب هفتم گلستان باب هفتم در تأثير تربيت مشتمل بر 20 حكايت

٦٠٧ ص

(٤٦٦)

حكايت«1» يكى از وزرا، پسرى كودن داشت

٦٠٧ ص

(٤٦٧)

حكايت«2» حكيمى پسران را پند همىداد كه جانان پدر هنر آموزيد

٦٠٧ ص

(٤٦٨)

حكايت«3» يكى از فضلا تعليم ملكزادهاى همىداد

٦٠٨ ص

(٤٦٩)

حكايت«4» معلم كتابى را ديدم در ديار مغرب

٦١٠ ص

(٤٧٠)

حكايت«5» پارسازادهاى را نعمت بيكران از تركه عمان بدست افتاد

٦١١ ص

(٤٧١)

حكايت«6» پادشاهى پسر را به اديبى داد و گفت

٦١٢ ص

(٤٧٢)

حكايت«7» يكى را شنيدم از پيران مربى كه مريدى را همىگفت

٦١٣ ص

(٤٧٣)

حكايت«8» اعرابى را ديدم كه پسر را همىگفت

٦١٣ ص

(٤٧٤)

حكايت«9» در تصانيف حكما آوردهاند كه كژدم را ولادت معهود نيست

٦١٤ ص

(٤٧٥)

حكايت«10» فقيره درويشى حامله بود

٦١٤ ص

(٤٧٦)

حكايت«11» طفل بودم كه بزرگى را پرسيدم از بلوغ

٦١٥ ص

(٤٧٧)

حكايت«12» سالى نزاعى در ميان پيادگان حجيج افتاده بود

٦١٦ ص

(٤٧٨)

حكايت«13» هندويى نفطاندازى همىآموخت

٦١٨ ص

(٤٧٩)

حكايت«14» مردكى را درد چشم خاست

٦١٨ ص

(٤٨٠)

حكايت«15» يكى را از بزرگان ائمه پسرى وفات يافت

٦١٩ ص

(٤٨١)

حكايت«16» پارسايى بر يكى از خداوندان نعمت گذر كرد

٦١٩ ص

(٤٨٢)

حكايت«17» سالى از بلخ باميانم سفر بود و راه از حراميان پرخطر

٦٢١ ص

(٤٨٣)

حكايت«18» توانگرزادهاى را ديدم بر سر گور پدر نشسته

٦٢٢ ص

(٤٨٤)

حكايت«19» بزرگى را پرسيدم از معنى اين حديث

٦٢٣ ص

(٤٨٥)

حكايت«20» جدال سعدى با مدعى در بيان توانگرى و درويشى

باب هشتم - در آداب صحبت

باب هشتم در آداب صحبت و تربيت

٦٧٥ ص

(٦٠٨)

(1) مال از بهر آسايش عمر است، نه عمر از بهر گرد كردن مال

(3) دو كس رنج بيهوده بردند و سعى بيفايده كردند

٦٧٧ ص

(٦١١)

(4) علم از بهر دينپروردن است نه از بهر دنيا خوردن

٦٧٨ ص

(٦١٢)

(5) ملك از خردمندان جمال گيرد

٦٧٨ ص

(٦١٣)

(6) سه چيز بى سه چيز پايدار نماند

٦٧٩ ص

(٦١٤)

(7) رحم آوردن بر بدان ستم است بر نيكان

٦٧٩ ص

(٦١٥)

(8) به دوستى پادشاهان اعتماد نتوان كرد

٦٨٠ ص

(٦١٦)

(9) هرآن سرى كه دارى با دوستان در ميانه منه

٦٨٠ ص

(٦١٧)

(10) دشمن ضعيف كه در طاعت آيد و دوستى نمايد

٦٨٢ ص

(٦١٨)

(11) سخن در ميان دو دشمن چنان گوى

٦٨٢ ص

(٦١٩)

(12) هركه با دشمنان صلح ميكند

٦٨٣ ص

(٦٢٠)

(13) چون در امضاى كارى متردد باشى

٦٨٤ ص

(٦٢١)

(14) تا كار به زر برمىآيد جان در خطر انداختن نشايد

٦٨٤ ص

(٦٢٢)

(15) بر عجز دشمن رحمت مكن

٦٨٥ ص

(٦٢٣)

(16) هركه بدى را بكشد

٦٨٥ ص

(٦٢٤)

(17) نصيحت از دشمن پذيرفتن خطا است

٦٨٦ ص

(٦٢٥)

(18) خشم بيش از حد گرفتن وحشت آرد

٦٨٦ ص

(٦٢٦)

(19) دو كس دشمن ملك و دينند

٦٨٧ ص

(٦٢٧)

(20) پادشاه بايد تا بحدى خشم بر دشمنان نراند كه دوستان را اعتماد نماند

٦٨٨ ص

(٦٢٨)

(21) بدخوى در دست خوى بد خود گرفتار است

٦٨٩ ص

(٦٢٩)

(22) چو بينى كه در سپاه دشمن تفرقه افتاد

٦٨٩ ص

(٦٣٠)

(23) دشمن چو از همه حيلتى فروماند

٦٩٠ ص

(٦٣١)

(24) سر مار بدست دشمن بكوب

٦٩٠ ص

(٦٣٢)

(25) خبرى كه دانى كه دلى بيازارد

٦٩١ ص

(٦٣٣)

(26) پادشاه را بر خيانت كسى واقف مگردان

٦٩١ ص

(٦٣٤)

(27) هركه نصيحت خودراى ميكند

٦٩٢ ص

(٦٣٥)

(28) فريب دشمن مخور و غرور مداح مخر

٦٩٢ ص

(٦٣٦)

(29) متكلم را تا كسى عيب نگيرد

٦٩٣ ص

(٦٣٧)

(30) همهكس را عقل خود بكمال نمايد و فرزند خود بجمال

٦٩٤ ص

(٦٣٨)

(31) ده آدمى بر سفرهاى بخورند

٦٩٦ ص

(٦٣٩)

(32) هركه در حال توانايى نكويى كند

٦٩٧ ص

(٦٤٠)

(33) هرچه زود برآيد دير نپايد

٦٩٧ ص

(٦٤١)

(34) كارها به صبر برآيد و مستعجل بسر درآيد

٦٩٩ ص

(٦٤٢)

(35) نادان را به از خاموشى نيست

٦٩٩ ص

(٦٤٣)

(36) هركه با داناتر از خود مجادله كند

٧٠١ ص

(٦٤٤)

(37) هركه با بدان نشيند نيكى نبيند

٧٠١ ص

(٦٤٥)

(38) مردمان را عيب نهانى پيدا مكن كه مر ايشانرا رسوا كنى و خود را بىاعتماد

٧٠١ ص

(٦٤٦)

(39) هركه علم خواند و عمل نكرد بدان ماند

٧٠٢ ص

(٦٤٧)

(40) از تن بيدل، طاعت نيايد و پوست بيمغز، بضاعت را نشايد

٧٠٢ ص

(٦٤٨)

(41) نه هركه در مجادله چست، در معامله درست

٧٠٢ ص

(٦٤٩)

(42) اگر شبها همه قدر بودى، شب قدر، بيقدر بودى

٧٠٣ ص

(٦٥٠)

(43) نه هركه بصورت نيكوست سيرت زيبا در اوست

٧٠٣ ص

(٦٥١)

(44) هركه با بزرگان ستيزد خون خود بريزد

٧٠٤ ص

(٦٥٢)

(45) پنجه با شير و مشت بر شمشير زدن كار خردمندان نيست

٧٠٥ ص

(٦٥٣)

(46) ضعيفى كه با قوى دلاورى كند

٧٠٥ ص

(٦٥٤)

(47) هركه نصيحت نشنود سر ملامت شنيدن دارد

٧٠٦ ص

(٦٥٥)

(48) بىهنران هنرمندان را نتوانند ديدن

٧٠٦ ص

(٦٥٦)

(49) اگر جور شكم نيستى هيچ مرغ در دام صياد نيوفتادى

٧٠٧ ص

(٦٥٧)

(50) حكيمان ديردير خورند و عابدان نيمسير

٧٠٧ ص

(٦٥٨)

(51) مشورت با زنان تباه است و سخاوت با مفسدان گناه

٧٠٩ ص

(٦٥٩)

(52) هركه را دشمن پيش است اگر نكشد دشمن خويش است

٧٠٩ ص

(٦٦٠)

(53) حكيمى كه با جهال درافتد

٧١٠ ص

(٦٦١)

(54) خردمندى را كه در زمره اوباش سخن ببندد

٧١١ ص

(٦٦٢)

(55) گوهر اگر در خلاب افتد همان نفيس است

٧١١ ص

(٦٦٣)

(56) استعداد بىتربيت دريغ است

٧١٢ ص

(٦٦٤)

(57) مشك آن است كه خود ببويد نه آنكه عطار بگويد

٧١٣ ص

(٦٦٥)

(58) دوستى را كه بعمرى فراچنك آرند نشايد كه بيكدم بيازارند

٧١٤ ص

(٦٦٦)

(59) عقل در دست نفس چنان گرفتار است كه مرد عاجز در دست زن گربز

٧١٤ ص

(٦٦٧)

(60) راى بىقوت مكر و فسون است

٧١٥ ص

(٦٦٨)

(61) رندى كه بخورد و بدهد به از عابدى كه روزه بدارد و بنهد

٧١٦ ص

(٦٦٩)

(62) هركه ترك شهوات از بهر قبول خلق داده است

٧١٦ ص

(٦٧٠)

(63) اندكاندك خيلى شود و قطرهقطره سيلى گردد

٧١٧ ص

(٦٧١)

(64) عالم را نشايد كه از سفاهت عامى به حلم درگذرد

٧١٧ ص

(٦٧٢)

(65) معصيت از هركه صادر شود ناپسنديده است

٧١٨ ص

(٦٧٣)

(66) جان در حمايت يكدم است و دنيا وجودى ميان دو عدم

٧١٨ ص

(٦٧٤)

(67) شيطان با مخلصان برنمىآيد

٧١٩ ص

(٦٧٥)

(68) هركه در زندگى نانش نخورند چون بميرد نامش نبرند

٧٢١ ص

(٦٧٦)

(69) لذت انگور بيوه داند نه خداوند ميوه

(71) درويش ضعيفحال را در خشكى تنگسال مپرس

٧٢٢ ص

(٦٧٩)

(72) دو چيز محال عقل است

٧٢٣ ص

(٦٨٠)

(73) اى طالب روزى، بنشين كه بخورى

٧٢٤ ص

(٦٨١)

(74) به نانهاده دست نرسد

٧٢٥ ص

(٦٨٢)

(75) صياد، بىروزى در دجله ماهى نگيرد

٧٢٥ ص

(٦٨٣)

(76) توانگر فاسق، كلوخ زراندود است

٧٢٥ ص

(٦٨٤)

(77) شدت نيكان روى در فرج دارد

٧٢٦ ص

(٦٨٥)

(78) حسود از نعمت حق بخيل است و بنده بيگناه را دشمن ميدارد

٧٢٧ ص

(٦٨٦)

(79) تلميذ بىارادت، عاشق بىزر است

٧٢٧ ص

(٦٨٧)

(80) مراد از نزول قرآن تحصيل سيرت خوب است

٧٢٨ ص

(٦٨٨)

(81) عامى متعبد پياده رفته است

٧٢٨ ص

(٦٨٩)

(82) يكى را گفتند عالم بىعمل به چه ماند

٧٢٩ ص

(٦٩٠)

(83) مرد بيمروت زن است

٧٢٩ ص

(٦٩١)

(84) دو كس را حسرت از دل نرود و پاى تغابن از گل برنيايد

٧٣٠ ص

(٦٩٢)

(85) خلعت سلطان اگرچه عزيز است

٧٣١ ص

(٦٩٣)

(86) خلاف رأى صواب است و عكس رأى اولو الالباب

٧٣٢ ص

(٦٩٤)

(87) امام مرشد محمد غزالى را رحمه الله پرسيدند

٧٣٢ ص

(٦٩٥)

(88) هرآنچه دانى كه هرآينه معلوم تو خواهد شد

٧٣٣ ص

(٦٩٦)

(89) يكى از لوازم صحبت آن است

٧٣٣ ص

(٦٩٧)

(90) هركه با بدان نشيند

٧٣٤ ص

(٦٩٨)

(91) حلم شتر چنانكه معلوم است

٧٣٤ ص

(٦٩٩)

(92) هركه در پيش سخن ديگران افتد

٧٣٤ ص

(٧٠٠)

(93) ريشى درون جامه داشتم

٧٣٥ ص

(٧٠١)

(94) دروغ گفتن به ضربت شمشير ماند

٧٣٥ ص

(٧٠٢)

(95) اجل كاينات از روى ظاهر، آدمى است

٧٣٦ ص

(٧٠٣)

(96) از نفسپرور هنرپرورى نيايد

٧٣٧ ص

(٧٠٤)

(97) در انجيل آمده است

٧٣٧ ص

(٧٠٥)

(98) ارادت بيچون، يكى را از تخت شاهى فرود آرد

٧٣٧ ص

(٧٠٦)

(99) اگر تيغ قهر بركشد، نبى و ولى سر دركشد

٧٣٨ ص

(٧٠٧)

(100) هركه به تأديب دنيا راه صواب نگيرد

٧٣٩ ص

(٧٠٨)

(101) نيكبختان به حكايت و امثال پيشينيان پند گيرند

٧٤٠ ص

(٧٠٩)

(102) آنرا كه گوش ارادت، گران آفريدهاند

٧٤٠ ص

(٧١٠)

(103) گداى نيكانجام به از پادشاه بدفرجام

٧٤١ ص

(٧١١)

(104) زمين را از آسمان نثار است

٧٤٢ ص

(٧١٢)

(105) حق جل و علا ميبيند و ميپوشد

٧٤٢ ص

(٧١٣)

(106) زر از معدن به كان كندن بدرآيد

٧٤٢ ص

(٧١٤)

(107) هركه بر زيردستان نبخشايد

٧٤٣ ص

(٧١٥)

(108) عاقل، چو خلاف در ميان آمد، بجهد

٧٤٣ ص

(٧١٦)

(109) مقامر را سه شش ميبايد و ليكن سه يك مىآيد

٧٤٤ ص

(٧١٧)

(110) درويشى به مناجات در، ميگفت

٧٤٥ ص

(٧١٨)

(111) اول كسى كه علم بر جامه كرد و انگشترى در دست، جمشيد بود

٧٤٥ ص

(٧١٩)

(112) بزرگى را پرسيدند كه با چندين فضيلت كه دست راست راست

٧٤٦ ص

(٧٢٠)

(113) نصيحت پادشاهان كردن كسى را مسلم باشد كه بيم سر ندارد و اميد زر

٧٤٦ ص

(٧٢١)

(114) شاه از بهر دفع ستمگاران است

٧٤٧ ص

(٧٢٢)

(115) همهكس را دندان به ترشى كند شود مگر قاضيان را كه به شيرينى

٧٤٨ ص

(٧٢٣)

(116) قحبه پير از نابكارى چه كند

٧٤٨ ص

(٧٢٤)

(117) حكيمى را پرسيدند كه چندين درخت نامور

٧٤٩ ص

(٧٢٥)

(118) دو كس مردند و حسرت بردند

شرح گلستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٦٢٣ - حكايت«٢٠» جدال سعدى با مدعى در بيان توانگرى و درويشى

______________________________ (١٣٣)-

خر كه كمتر نهند بر وى بار ....

بيت بر وزن شماره ١ با قافيه مردف.

(١٣٤)-

مرد درويش كه بار ستم فاقه كشيد ....

قطعه بر وزن شماره ١٥ با قافيه مردف مردّف.

حكايت «١٩» بزرگى را پرسيدم از معنى اين حديث ....

(١٣٥)- اعدى عدوّك نفسك الّتى بين جنبيك‌

ترجمه: دشمن‌ترين دشمنان براى تو نفس تو است كه ميان دو پهلوى تست.

اعدا: اسم تفضيل است از عدو.

(١٣٦)- جنبيك: دو پهلوى تو، جنبى مثنى است كه نون آن به اضافه افتاده.

نظير اين حديث از حضرت على ٧ بنقل مستدرك الوسائل:

لا عدوّ اعدى على المرء من نفسه: ترجمه: هيچ دشمنى براى آدمى دشمن‌تر از نفس خودش نيست.

(١٣٧)- مدارا: نرمى بكار بردن. مخفف مداراة، مصدر باب مفاعله.

(١٣٨)-

فرشته‌خوى شود آدمى ز كم خوردن ...

قطعه بر وزن شماره ١٦ با قافيه مردف.

در اين بيت فرشته و بهائم و جماد كه سه طبقه از موجودات است جمع آمده.

(١٣٩)- جماد: بفتح اول، جمع آن جمادات، چيزى است كه نموّ و حيات نداشته باشد، اما جامد، در مقابل مايع و بخار واقع است و يكى از حالات سه‌گانه جسم است.

(١٤٠)- خلاف نفس: برخلاف نفس.

(١٤١)- مراد: اسم مفعول از اراده.

در بيت اخير صنعت ردّ العجز على الصدر بكار رفته زيرا بيت با لفظ «مراد» شروع ميشود و با لفظ «مراد» خاتمه مييابد.

حكايت «٢٠» جدال سعدى با مدعى در بيان توانگرى و درويشى‌

يكى بر صورت درويشان نه بر سيرت ايشان در محفلى ديدم نشسته:

در اين قسمت سجع و موازنه و ترصيع بكار رفته.

(١٤٢)- شنعت: بضم شين و سكون نون بمعنى سرزنش.

(١٤٣)- دست: اضافه دست به قدرت و پاى به ارادت اضافه استعارى است.

ياء «شنعتى» ياء ابهام و تخصيص است.