بعضى از عرفاء با فلسفه يونان و مباحثات علمى و استدلالات منطقى، مخالفت كردند و حتى برخى علم را حجاب پنداشتند. عده‌اى از عرفا گفته‌اند فلسفه يونان پرده كبر و غرور در پيش چشم شهود ميكشد و عارف را از مشاهده عالم قدس بازميدارد. مولوى هم با حكمت استدلالى تا حدى مخالفت كرده و آنرا براى كشف حقيقت كافى ندانسته و گفته است:

پاى استدلاليان چوبين بود		پاى چوبين سخت بى‌تمكين بود

آراء علمى عرفاى اسلامى را ميتوان در كتاب فتوحات مكى و فصوص الحكم تأليف شيخ محى الدين ابو عبد الله محمد بن على مكنى به ابن العربى متوفى در سال ٦٣٨ ملاحظه نمود. كتاب فصوص الحكم ابن العربى را داود بن محمد بن محمد قيصرى متوفى به سال ٧٥١ شرح كرده است و دانشمند معاصر، مرحوم فاضل تونى بر مقدمه فصوص كه نگاشته قيصرى است تعليقى نوشته است و آن مقدمه و اين تعليق براى فهم مطالب علمى عرفانى بسيار سودمند تواند بود.

قسمت چهارم- روشهاى اخلاقى:

از جهت روش اخلاقى، صوفيان در ادوار مختلف متفاوت بودند: صوفيان قديم به مستحبات و آداب دينى زياد اهميت ميدادند و اوقات را به نماز و روزه و خدمت به خلق ميگذراندند، ولى از شنيدن آواز خوش و نغمه دلكش لذت ميبردند و سماع را تحت شرايط معينى براى اشخاصى خاص جايز ميشمردند. (در كشف المحجوب جلابى و در كيمياى سعادت غزالى عقايد ايشان را راجع به سماع ميتوان ملاحظه كرد). صوفيان در همين حال نماندند و به تدريج معتقد شدند كه تمام رياضات براى وصول به حق است و چون عارف به حق واصل گردد ديگر هيچ‌چيز بر او حرام نيست. حتى بعضى بودند كه مايه وصول را روى شاهد و جام مى و رقص و ملاهى و ملاعب ميپنداشتند. كم‌كم هركس كه ميخواست خود را از آداب دينى و عرفى برهاند صوفى ميشد و قلندرى و درويشى پيش ميگرفت. چندين بار صوفيان حقيقى به مبارزه با اين رندان قلندر درويش‌نما قيام كردند و در كتاب گلستان، سعدى عليه الرحمه بابى به اخلاق درويشان اختصاص داده، بعلاوه در قسمت جدال سعدى با مدعى بعضى از خويهاى زشت درويش‌نمايان را نكوهش كرده است. متأخرين از صوفيان حقيقى بر آن عقيده شدند كه درك عالى‌ترين غايت سعادت به كوشش نيست بلكه كشش معشوق است كه عارف را بطرف كمال پيش ميبرد و محو جمال خود ميسازد لكن شايد كوشش، مقدمه كشش باشد.

گرچه وصالش نه بكوشش دهند		آنقدر اى دل كه توانى بكوش‌

قسمت پنجم- تشكيلات و هدفهاى صوفيان:

صوفيان معتقد بودند كه پيمودن راه سلوك بى‌مدد پير ممكن نيست از اينرو عده‌اى به يك مرشد سر ميسپردند و فرمان او را بى‌چون و چرا اطاعت ميكردند. عنوان و سمت مرشدى‌