موروثى نيست ولى مرشد حق دارد مرشد بعد از خود را انتخاب كند. مقامات مشايخ متفاوت است و صاحبان آن مقامات را اولياء و اقطاب و ابدال و اوتاد و صالحين مينامند. ولايت، تصرف در اشياء است.

شخص ولى، به مثابه جسم كدرى است كه در برابر خورشيد قرار ميگيرد و موجب ظهور انوار خورشيد ميگردد. همچنانكه اگر اجسام كدر در مقابل خورشيد نبودند نور و روشنى ظاهر نميشد، اگر وجود ولى هم نميبود فيوض ربانى به هيچ موجودى نميرسيد. صوفيان از ولايت به امانت الهى تعبير مى‌كنند و اين تعبير مقتبس از آيه كريمه قرآنى است‌ «إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ ...» آيه ٧٢ از سوره احزاب.

حافظ ميفرمايد:

آسمان بار امانت نتوانست كشيد		قرعه فال بنام من ديوانه زدند

بارى صوفيان شيعه معتقدند كه از زمان حضرت رضا ولايت از امامت جدا شد و اين سمت به معروف كرخى تفويض گرديد. در آغاز كار، مرشدان واقعا مريدان خود را به صفاى ضمير دعوت ميكردند و براى ايشان در راه سلوك راهنمايان خوبى بودند و برخى از آنان در قيامهاى ملى بر مريدان خويش پيشوايى ميكردند، چنانكه شهاب الدين عمر بن محمد سهروردى و شيخ نجم الدين كبرى احمد بن عمر خوارزمى در فتنه مغول بدست مغولان شربت شهادت نوشيدند (شيخ نجم الدين را بدان جهت‌گيرى مينامند كه بواسطه غلبه در مناظراتش طامّة الكبرى لقب يافته بوده و بتدريج طامّه حذف گرديد و جزء دوم لقب او بر زبانها باقيماند) بعضى تاريخ مرگ شهاب الدين سهروردى را سال ٦٣٢ ثبت كرده‌اند و مربوط به فتنه مغول ندانسته‌اند. فى الجمله همينكه ارشاد، شغلى مستمر شد، مرشدان هوسباز، مريدان خود را به راههاى ناشايست رهبرى كردند و كارهايى برخلاف منطق بر آنان تحميل نمودند.

نشانه آنكه مرشدى سالكى را مريد و اهل ارادت بخود شناخته باشد پوشانيدن خرقه بر او بود. در اينحالت سالك به مقام ارشاد نزديك ميشد و يكى از خرقه پوشيدگان هرمرشد جانشين وى ميگرديد.

هدف صوفيان آن بود كه اختلاف مذهبى را از ميان بردارند و سنى و شيعه را با هم يكسان سازند و مردم را به روح ديانت تربيت كنند. درويشان، مرز و كشور و مليت نميشناختند و خانقاه هردرويش وقف همه درويشان بود. اين سازمان و اصول آن كاملتر از سازمان برادرى بين‌المللى است كه صاحبان ديد جهانى در مقام تكميل تشكيلات آنند. در هرحال صوفيان در خلال تاريخ بشعبه‌هائى تقسيم گرديده‌اند و هردسته مرشدهايى مخصوص بخود دارند و روش عملى فرقه‌هاى متصوفه مختلف است.