______________________________ (١٥١)- گنبد: بناى مدورى است كه بر فراز مسجدها و معبدها ميسازند. ريشه پهلوى آن«tabmuG» و معرب آن جنبد و گويا اصل آن آرامى باشد. مراد بيت آن است كه هركه بنياد و اصلش بد باشد، پرتو نيكان را بخود نميگيرد و تربيت براى نااهل مانند گردكان است بر گنبد كه قرار نميگيرد و فرومى‌افتد. البته بعضى از علماى جديد پداگوژى (تعليم و تربيت) با گفته سعدى مخالفند و تربيت و پرورش را بسيار مؤثر ميدانند ولى ثابت شده است كه بعضى امور وراثتى، چه جسمانى و چه اخلاقى، تغييرپذير نيست يا تاثير تربيت در آن زياد محسوس نميباشد. ميتوان گفت مراد سعدى از بد بودن بنياد، بدى سرشتهاى وراثتى است.

(١٥٢)- تبار: در فارسى بمعنى دودمان و بمعنى اصل و نژاد است اما در عربى بمعنى هلاك استعمال ميشود، در اينجا مراد، معنى فارسى آن است.

(١٥٣)- اخگر: ذغال نيم‌افروخته، مراد اين است كه خاموش كردن آتش و بجا گذاشتن ذغال نيم‌افروخته آن و كشتن مار و نگهداشتن ماربچه، برخلاف عقل است.

(١٥٤)- افعى: مخفف، افعاء.

(١٥٥)-

ابر اگر آب زندگى بارد ...

قطعه بر وزن شماره ١ با قافيه موصول.

در بيت اول، ابر، مسند اليه است و جمله: «اگر آب زندگى بارد» مسند آن ميباشد.

اگر، در اينجا در معنى فرض بكار رفته. مراد اين است: بفرض اينكه از ابر، آب زندگى فرو ريزد ممكن نيست كه با پرورش آب حيات، درخت بيد، ميوه برآورد يا نى بوريا، شكر دهد همچنين با شخص فرومايه و پست، روزگار خود بسر مبر زيرا او چون نى بوريا است و توقع شكر از او نميتوان داشت.

(١٥٦)- طوعا و كرها: به ميل يا بيميل. طوع و كره، هردو مصدر عربى است و بمعنى اسم فاعل بكار رفته و در اينجا قيد حالت است.

(١٥٧)- دام ملكه: حمله دعايى است بمعنى: پادشاهيش بر دوام باد. دام، فعل ماضى و ملك، فاعل آن و هاء، مضاف اليه است.

(١٥٨)- سلك: بكسر سين بمعنى رشته.

(١٥٩)- ياء، در، «يافتى» و «گرفتى»، ياء استمرارى و شرطى است.

\* قاعده راجع به فعل شرط: بعد از كلمه «اگر» كه فرض را برساند فعلهاى شرط و جزا در گلستان بصورت ماضى با ياء شرطى همراه است.

(١٦٠)- بغى: ستم.

(١٦١)- عناد، بكسر عين، دشمنى. مصدر دوم باب مفاعله.