هماى روح پاك شيخ سعدى‌		چو در پرواز شد از روى اخلاص‌
مه شوال بود و روز جمعه‌		كه در درياى رحمت گشت غوص‌
يكى پرسيد سال فوت گفتم‌		ز خاصان بود از آن تاريخ شد «خاص»

خاص بحساب جمل مساوى است با ٦٩١

قطعه ديگر چنين است:

شيخ سعدى كه عارف حق بود		رازدان وجود مطلق بود
يكصد و بيست سال عمرش بود		كان زمان رحلت از جهان فرمود
بشب جمعه پنجم شوال‌		شد به فردوس آن ستوده خصال‌
چون ز خاصان حق تعالى بود		«خاص» تاريخ او ملك فرمود

بنابر مفاد قطعه دوم، سعدى شيرازى ١٢٠ سال عمر كرد. اما اگر عقيده هانرى ماسه را پيروى كنيم، عمر شيخ به ١١١ سال رسيده است و هرگاه نسبت به تاريخ وفات بر قول ابن الفوطى اعتماد داشته باشيم و در باب تولد، گفته ماسه را بپذيريم، سنين زندگانى شيخ اجل هنگام وفات ١١٤ معادل با شماره سوره‌هاى قرآنى خواهد شد.

قطعه‌هاى ديگرى كه در باب وفات شيخ سروده شده بيشتر با سال ٦٩٠ مطابق در ميآيد از آنجمله شاعرى پنج حرف اول گلستان و پنج حرف اول بوستان هركدام را با حذف حرف اول از روى حساب جمل، ماده تاريخ وفات شيخ قرار داده چنين سروده است:

چون بنام خدا و منت مر		شد گلستان و بوستان آغاز
پنج حرفى ز هركتابى گير		حرف اول ز هريكى انداز
تا شود بر تو ظاهر و پيدا		سال تاريخ سعدى شيراز

با اين حساب هركدام از «نت‌مر» و «ناسخ» كه معادل با ٦٩٠ ميشود تاريخ وفات شيخ را بازمينمايد. حال بايد ديد كه مشكلات ناشى از اين نظر را چگونه ميتوان حل كرد.؟

مشكل اول بيتى است كه پيش از اين ياد شد و بموجب آن شيخ بر پنجاه سال عمر رفته خود تأسف ميخورد. مشكل دوم نبودن مراثى خواجه شمس الدين صاحب ديوان و خواجه علاء الدين عطاملك جوينى در كليات سعدى است كه در سالهاى ٦٨٢ و ٦٨٤ يعنى پيش از وفات استاد سخن بقتل رسيده‌اند و اين دو برادر، درباره سعدى شيراز لطف و عنايتى داشته‌اند و شيخ از آنان نوازشها يافته است پس چگونه ممكن است در اين زمان شيخ اجل و حكيم اخلاق زنده باشد و براى دو تن فاضل و فضل‌پرور كه بر وى منت و ايادى داشته‌اند مرثيه نگفته باشد. مشكل سوم كه چندان اهميتى ندارد طول عمر سعدى است كه در نظر برخى عجيب آمده است با آنكه ميان ادبا و حكما بسيار كسانند كه از اين سن هم درگذشته‌اند. چنانكه هم‌اكنون ژرژتر ويليان نويسنده انگليسى ٨٩ سال دارد و در اوج شهرت است و هرروز اثرى از آثار قلمى خود را به‌