مطالب جدى لازم شناخته و بوسيله آن هزليات و لطيفه‌ها، فهم مسائل سياسى و ادبى را براى عامه مردم آسان ساخته است. آنانكه بر شيخ، از اين باب اعتراض ميكنند، علو مقام او را در اخلاق، منافى با طيبت و مطايبه ميپندارند ولى بايد از اين نكته غافل نبود كه جنبه انتقادى مطالب مندرج در باب پنجم و باب ششم بسيار قوى است و شيخ اجل از حدود ادب و لطف سخن قدمى فراتر ننهاده و كلمات ركيك جز يك لفظ كه در قطعه‌اى به بحر خفيف با قافيه سين (بس) آمده بر قلم شيخ روان نشده است. حال بايد ديد كه آيا پيروان سبك سعدى همه سعديانه قلم زده‌اند و مانند وى جميع اصول بلاغى و اجتماعى و سرعت عمل وجودت نتيجه، آنان را بدست آمده است يا فقط كتب پيروان از جهت موازنه و سجع و فصل‌بندى حكايات به كتاب گلستان ماننده است؟

متأسفا برخى از كتابهاى تقليد شده در دست نيست و چند كتابى كه در دست است مختلف العيار ميباشد و مطلب مسلم آنكه هيچكدام با كتاب گلستان سعدى برابرى نكرده و هنوز پرداخته‌هاى عاجلانه شيخ، بى‌نظير و بى‌مانند است. بهرحال بنابر نقل حاج خليفه در كشف الظنون اين كسان از گلستان شيخ تقليد كرده‌اند.

١- معين الدين اسفراينى (جوينى) مؤلف نگارستان در ٧٣٥ كه كتاب خود را به ابو سعيد از پادشاهان مغول تقديم داشته است.

٢- عبد الرحمن جامى مصنف بهارستان.

ملا طرزى نويسنده معادن الجواهر كه آنرا به جهانگير شاه هديه كرده است.

٤- محمد شريف كاشف، مؤلف خزان و بهار و سراج المنير.

٥- ميرزا حبيب قاآنى نويسنده كتاب پريشان.

٦- ميرزا احمد وقار مؤلف انجمن دانش.

تنها از كتابهايى كه شمرده شد بهارستان جامى و پريشان قاآنى و انجمن دانش وقار ارزشى دارد.

٧- ميرزا ابو القاسم قائم مقام فراهانى در سبك بيان، بهترين شاگرد مكتب سعدى است.

قسمت پنجم- ترجمه‌هاى گلستان:

پيش از اين گفتيم كه گلستان اثرى بسيار نفيس از آثار ادب جهانى است و با مختصر بيانى كه در مزاياى معنوى و لفظى آن از نظر خوانندگان گذشت شايستگى گلستان براى آنكه مورد توجه همه اقوام و ملل واقع شود مسلم ميگردد و ترجمه شدن اين كتاب نفيس به همه زبانهاى زنده جهان بهترين گواه نفاست و ارزندگى آن است. در حقيقت ايرانى بايد به خود ببالد كه چنين اخترى تابناك از افق كشور ايران طالع شده و فروغش همه آسمان ادب را فرا گرفته است. اگر درست‌تر بگوييم همه آثار نفيس ادبى و عرفانى ايران پرارزش است و هرگاه‌