شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٥١٤ - حديث دويم
طينة الناصب «من حمإ مسنون»، و أما المستضعفون فمن تراب، لا يحول المؤمن عن ايمانه و لا ناصب عن نصبه، و لله المشية فيهم.
(يعنى):
بدرستى كه خداى كه بلند مرتبه است آفريده مؤمن را از طينت بهشت و آفريده كافر را از طينت جهنم، و فرمود كه: هر گاه اراده كرده باشد خداى كه غالب و بلند مرتبه است ببنده نيكوئى را پاكيزه گرداند روح او را و بدن او را پس نمىشنود چيزى را از خير مگر اين كه بشناسد آنرا، و نمىشنود چيزى را از منكر مگر اين كه انكار كند آنرا، راوى گفت كه: شنيدم از آن حضرت صلوات الله عليه كه مىفرمود كه: طينتها سه تايند، طينت پيغمبران و مؤمن از آن طينت است، مگر اين كه پيغمبران از صاف آن طينتد و ايشان اصلند و از براى ايشانست افزونى ايشان، و مؤمنان فرعند از گل چسبنده از براى اين جدا نمىكند خدا ميانه پيغمبران و ميانه پيروان ايشان، و فرمود: طينت ناصب از گليست سياه گنديده، و اما مستضعفان پس از خاكىاند، بر نمىگردند مؤمنى از ايمان خود و نه ناصبى از نصب خود، و مر خداى راست مشيت در باره ايشان.
(توضيح):
ظاهر اين حديث شريف آنست كه مراد در آن به «طينت هر گروهى» قطعه گليست كه آن گروه از آن خلق شدهاند نه خلقت و جبلت ايشان چنانكه بر متأمل پوشيده نيست، «و هر گاه اراده كرده باشد خداى عز و جل ببنده نيكوئى را» يعنى هر گاه خواسته باشد كه بنده نيكوئى را انجام دهد كه بآن مستحق بهشت شود «پاكيزه گرداند روح او را و بدن او را» يعنى روح و بدن او را از طينت خوب[١] خلق كند
[١] - در يك نسخه:« بهشت».