مى‌شود اميد او در عمل او يعنى و در باره بنده نسبت بخدا ظاهر نمى‌شود آن در عمل او پس ظاهر مى‌شود كه او را در حقيقت اميدى نباشد باو بعد از آن توبيخ و سرزنش ديگر فرموده‌اند كه: و هر اميدى بغير اميد بخدا عيبناك است يعنى اصل آن عيب و ننگ است و با وجود اين آن اهتمام مى‌شود در آن، و اميد بخدا كه ننگ و عيبى نيست اهتمام نمى‌شود در آن و بنا بر اين ظاهر اينست كه «محقق» در فقره بعد از اين مجرور خوانده شود نه مرفوع و ترجمه اين باشد كه: «و هر ترس محقق ثابتى بغير ترس از خدا بدرستى كه آن معلول است» يعنى صحيح و خوب نيست كه در كسى باشد و با وجود اين آدمى آنها را بمرتبه كمال مى‌دارد و ترس از خدا را چنانكه بايد نمى‌دارد و ظاهر كلام محقق بحرانى اينست كه بر اين تقدير نيز «محقق» را مرفوع خوانده و در فقره «رجا» نيز تقدير «محقق» كرده بقرينه فقره خوف و ترجمه اين مى‌شود كه:

و هر اميد محقق و ثابتست بغير اميد بخدا، پس بدرستى كه آن عيبناك است و كامل نيست، و همچنين هر ترس محقق است مگر ترس از خدا كه آن معلول است و صحيح نيست، و پوشيده نيست كه آنچه در نسخه‌ها بنظر رسيد ظاهرترست و بر تقدير صحت اين زيادتى ظاهرتر ترجمه اول است، و الله تعالى يعلم.

يخاف العبيد[١] فى الرب، و لا يخاف فى العبيد[٢] الرب.

مى‌ترسد از بندگان در پروردگار، و نمى‌ترسد در بندگان از پروردگار يعنى در اطاعت پروردگار هر گاه مخالف رضاى بندگان باشد مى‌ترسد از ايشان و ترك ميكند آن را، و در باره بندگان و ظلم و ستم بر ايشان نمى‌ترسد از خدا و ستم ميكند بر هر كه تواند.

اينجا تمام شد كلامى كه در وصف آن كس و مذمت او فرموده‌اند.

و فرموده است آن حضرت ٧ در وصف منافقان يعنى آنان كه باطن ايشان با ظاهر موافق نبوده:

[١] - كذا در نسخه چاپ هند كه نسخه شارح( ره) موافق با آن بوده چنانكه مكرر گفته‌ايم ليكن در نسخه چاپ صيدا و چاپ نجف بصيغه مفرد.

[٢] - كذا در نسخه چاپ هند كه نسخه شارح( ره) موافق با آن بوده چنانكه مكرر گفته‌ايم ليكن در نسخه چاپ صيدا و چاپ نجف بصيغه مفرد.