شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٨١ - ٩٦٠٧ ما ترك الله سبحانه أمرا سدى فيلغو
عبث و بىفايده و مصلحت آفريده باشد پس بازى كرده باشد در آفريدن آن مانند جمعى كه كارهاى عبث را بعنوان بازى ميكنند، و اين بنا بر اينست كه «أمرا» بفتح همزه اول باشد بى همزه در آخر چنانكه در نسخهها بنظر رسيد و ظاهرتر اينست كه «امرأ» بكسر همزه باشد با همزه در آخر، و ترجمه اين باشد كه نيافريده خداى سبحانه مردى را عبث پس بازى كند، يعنى هيچ مردى را عبث نيافريده تا اين كه مشغول لهو و بازى تواند شد بلكه از براى عبادت و فرمانبردارى آفريده چنانكه در قرآن مجيد فرموده[١] پس بايد كه مشغول آن بود.
٩٦٠٧ ما ترك الله سبحانه أمرا سدى فيلغو.
وا نگذاشته خداى سبحانه كارى را مهمل پس بكند باطلى را، يعنى هر كارى چنانكه بايد پرداخته و هيچ كارى را مهمل وانگذاشته اگر چنان بود ميكرد باطلى، يعنى آن كارى را كه مهمل گذاشته بود و آن را بكمال آن نرسانيده بود باطل مىبود كه كرده بود خدا، نهايت چنين نيست، هر چه را تقدير كرده بر نظامى تقدير كرده كه از براى مصلحت كل نظامى ديگر بهتر از آن يا مثل آن متصور نيست و در هر يك از آنها چندين حكمت و مصلحت رعايت شده كه عقول علما در آن حيران و قاصر از احاطه بآن، و اين نيز بنا بر اينست كه «امرا» بى همزه در آخر باشد چنانكه در نسخهها بنظر رسيده و ظاهرتر در اينجا نيز اينست كه با همزه باشد و ترجمه اين باشد:
وانگذاشته خداى سبحانه مردى را مهمل پس باطل كند، يعنى چنين نيست كه كسى را مهمل گذاشته باشد و واگذاشته باشد كه هر چه خواهد كند يا اين كه او لغو و باطل تواند كرد بلكه از هر كسى طاعت و بندگى خواسته و بايد كه بآن پرداخت و بنا بر اين هر دو فقره مباركه مضمون يك فقره مباركه است كه در نهج البلاغه نقل شده و آن اينست:
«ما خلق امرء عبثا فيلهو، و لا ترك سدى فيلغو»
[١] - مراد آيه« و ما خلقت الجن و الإنس إلا ليعبدون» است كه آيه پنجاه ششم سوره مباركه« الذاريات» است.