شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٥٤٩ - حديث نهم
اين باشد كه حق تعالى بايشان عقل و شعورى دارد كه وقتى كه سؤال كند ايشان جواب گويند او را با وجود عقل و شعور، و استبعادى نيست در جواب گفتن و اقرار نمودن خواه در قالب مورچه باشند و خواه در قالب ديگر، «پس چون خمير شد آن گل» پوشيده نيست كه ظاهر اين حديث شريف آنست كه ايشان بشكل مورچهها از گلى بيرون آمدند كه حضرت آدم از آن خلق شد و حديث بعد از اين صريح است در اين، پس آنچه در بعضى احاديث ديگر وارد شده كه «از پشت حضرت آدم بيرون آمدند» ظاهر اينست كه محمول شود بر اين كه از گلى كه حضرت آدم از آن خلق شده و از قطعه كه پشت آن حضرت شده بيرون آمدند، يا اين كه تمام آنچه در پشت آن حضرت بود از آن گل بيرون آمدند، يا اين كه حضرت آدم نيز اولا بشكلى مورچه خلق شد و از پشت او نسل او بشكل مورچهها بيرون آمدند.
و بعضى از علما گفتهاند كه: انطباق تفسيرى كه در اين حديث شده بر ظاهر آيه كريمه خفائى دارد و ممكنست كه گفته شود كه: از براى آيه ظهرى و بطنى باشد و آنچه حضرت فرموده تفسير بطن آيه باشد و مخفى نيست كه ظاهر آيه كريمه اينست كه ذريه از پشتهاى بنى آدم بيرون آمدند و چون ظاهرست كه اين معنى بعد از وجود ايشان بود در اين عالم پس بايد كه بر اين حمل شود كه بترتيبى كه در پشتهاى ايشان بود بيرون آمدند چنانكه ما در تفسير آيه كريمه ذكر كرديم و بنا بر اين محتمل است كه از پشت حضرت آدم بيرون آمده باشند يا از گلى كه آن حضرت از آن گل خلق شده و آيه كريمه ظهورى در احتمال اول ندارد، و ممكن است كه نيز از آن گل يا از حضرت آدم بر اين نحو بيرون آمده باشند كه هر پدرى بشكل مورچه بيرون آمده باشد و از پشت آن مورچه اولاد او بشكل مورچهها بيرون آمده باشند، و همچنين تا آخر اولاد آدم، و بنا بر اين بيرون آمدن آنها از پشتهاى بنى آدم بر ظاهر محمول شود اما حمل آيه شريفه بر تفسير بطن آيه پس وقتى صحيح است كه آن اخراج دو مرتبه واقع شده باشد و اين بعيد است و الله تعالى يعلم، «پس ماليد