شرح محقق بارع جمال الدين محمد خوانسارى بر غُرر الحكَم و دُرَر الكَلم - آقا جمال خوانسارى - الصفحة ٥٣٨ - حديث هشتم
يا رب أقلنا، فقال: قد أقلتكم فادخلوها، فذهبوا فهابوها، فثم ثبتت الطاعة و المعصية، فلا يستطيع هؤلاء أن يكونوا من هؤلاء، و لا هؤلاء من هؤلاء.
(يعنى):
اگر بدانند مردم كه چگونه بوده ابتداء آفرينش اختلاف نمىكردند دو كس، بدرستى كه خدا كه بلند مرتبه و غالب است پيش از آنكه خلق كند خلق را گفت:
يافت شو آبى گوارا، تا خلق كنم از تو بهشت خود را و اهل طاعت خود را، و يافت شو آبى شور و تلخ، تا خلق كنم از تو جهنم خود را و اهل معصيت خود را، بعد از آن امر كرد آنها را پس آميخته شدند بهم، پس بسبب اين مىزايد مؤمن كافر را و كافر مؤمن را، بعد از آن فرا گرفت گلى را از روى زمين پس ماليد آنرا ماليدنى سخت، پس ناگاه شدند ايشان مثل مورچهها مىجنبيدند، پس گفت با اصحاب يمين، بسوى بهشت بسلامى، و گفت با اصحاب شمال: بسوى جهنم و پروا نميكنم، بعد از آن امر كرد آتشى را پس افروخته شد، پس گفت بأصحاب شمال: داخل شويد آن را، پس ترسيدند از آن، و گفت بأصحاب يمين: داخل شويد آنرا، پس داخل شدند آنرا، پس گفت بآتش: بگرد سردى و سلامتى، پس گشت سردى و سلامتى، پس گفتند أصحاب شمال: اى پروردگار ما در گذر از تقصير ما، پس گفت: بتحقيق كه در گذشتم، پس داخل شويد آتش را، پس رفتند پس ترسيدند از آن، پس آن وقت ثابت شد طاعت و معصيت، پس استطاعت ندارند اينها بر اين كه بوده باشند از آنها و نه آنها از اينها.
(توضيح):
«اختلاف نمىكردند دو كس» يعنى در خلافت و امامت، زيرا كه اگر مطلع بودند بر ابتداى آفرينش مىدانستند كه در آن وقت كه اصحاب يمين بود و مأمور